Hoe word ik een Vriendelijke en Duidelijke Docent?

Inleiding VOH

Op deze pagina

  1. Opvoeding – Onderwijs
    1.1 Preventief – Curatief
    1.2 Een positieve leeromgeving creëren
  2. De vijf invalshoeken van Vriendelijk Orde Houden
    2.1 Lichaamstaal: een verbindende factor
    2.2 Evenwicht in de vijf invalshoeken
  3. Invloed op de samenleving
    3.1 Bildung und wissenschaft
  4. Hindernissen opruimen en overstijgen
    4.1 Veranderen
    4.2 Rollen docent
    4.3 Profiteer van ervaring van collega’s
    4.4 Leerling met extra ondersteuningsbehoeften
    4.5 Cursus Vriendelijk Orde Houden
    4.6 Diploma Vriendelijk Orde Houden
    4.7 Schoolbreed implementeren
  5. Verwante initiatieven
    5.1 Liemer lijstje
    5.2 Vrede kun je leren
  6. Samenvatting
  7.  Credits

Op deze pagina geeft Vriendelijk Orde Houden een algemene inleiding. Deze inleiding is bedoeld voor docenten, leerkrachten en docenten in opleiding.

Met de vijf invalshoeken van Vriendelijk Orde Houden creëer ik een positieve leeromgeving.

Introductie video

Voor meer informatie bekijk hier onze overige introductievideo’s.

Introductie Vriendelijk Orde Houden

Via het tabblad Zelfstudie is al het lesmateriaal van Vriendelijk Orde Houden (VOH) te bereiken. Lees eerst deze drie inleidende pagina’s voordat je overgaat tot het bestuderen van de vijf invalshoeken van VOH:

  1. Hoe word ik een vriendelijke en duidelijke docent? – algemene inleiding op Vriendelijk Orde Houden (deze pagina)
  2. Stoppen met boos worden  –  nadelen van boosheid en de voordelen van een vriendelijke en duidelijk opstelling.
  3. Zelfstudie – uitleg over de opbouw van het lesmateriaal.

Tijdens Cursussen of Teamtrainingen van Vriendelijk Orde Houden reageren docenten op de aanpak van VOH. Hun ervaringen en die van deskundigen verwerken wij op deze site. Zo blijft VOH zich ontwikkelen.

Met deze informatie kan iedereen die werkzaam is in het onderwijs – of dat van plan is – zonder direct contact met ons op te nemen profiteren van ons aanbod. De verschillende onderdelen van VOH kun je stap voor stap toevoegen aan je eigen manier van lesgeven. Wij delen alle informatie gratis en vrijblijvend. Als je ons citeert, graag met bronvermelding. Heb je vragen, neem dan gerust contact met ons op.

Op deze pagina lees je over:

  • de verschillen en overeenkomsten tussen het opvoeden thuis en lesgeven op school.
  • hoe je met preventieve acties voorkomt dat je leerlingen moet aanspreken op gedrag of inzet.
  • hoe je indien nodig een leerling effectief aanspreekt op gedrag of inzet.
  • wat de vijf invalshoeken van Vriendelijk Orde Houden kunnen betekenen binnen jouw lespraktijk.
  • hoe je belemmeringen voor verandering wegneemt.
  • hoe je VOH bij succes introduceert bij collega’s.
  • de diploma van VOH: Als het jouw lukt om vriendelijk en duidelijk les te geven, kun je een diploma Vriendelijk Orde Houden behalen. Daarmee kun jij een voorbeeld zijn voor anderen.
  • hoe je met een cursus VOH doelgericht aan de slag kunt gaan.
  • hoe je met een Teamtraining VOH schoolbreed implementeert.
  • de doelen die VOH via het onderwijs wil bereiken.

De verschillende onderdelen van VOH kun je stap voor stap toevoegen aan je eigen manier van lesgeven. Met deze website delen we alle informatie gratis en vrijblijvend. Als je ons citeert, dan graag met de bron. Heb je vragen, neem dan gerust contact met ons op.

1. Opvoeden – Onderwijs

Er bestaan sterke overeenkomsten tussen het opvoeden van kinderen en het leiden van een klas.
In beide gevallen werken meerdere volwassenen samen. Wanneer zij hun rollen goed afstemmen en samenwerken, heeft dat directe voordelen voor het kind of de leerling.
Hieronder bespreken wij de twee taken die beide een rol spelen binnen het onderwijs.
Een vriendelijke en duidelijke docent vervult doorgaans beide.

Opvoeden in het gezin en in het onderwijs

Wie verantwoordelijk is voor kinderen, krijgt te maken met twee verantwoordelijkheden op het gebied van:

  1. Voeding, Verzorging en Verbinding. De aandacht is gericht op het fysieke en emotionele welzijn in het moment en is daardoor in hoge mate onvoorwaardelijk. Kernwoorden zijn zorgzaam, invoelend, emotioneel, verbonden/verbindend, vriendelijk en bevestigend.
  2. Het scheppen en in stand houden van voorzieningen en structuren: wat is er nodig of gewenst, wat kunnen we daarvoor tot stand brengen, wat hebben we daarvoor nodig, hoe krijgen en houden we het werkend en wat is daarin ieders rol/taak. Wat zijn de regels, wat moet wel en wat mag niet en binnen welke grenzen? Kernwoorden zijn verstandelijk, overkoepelend, analytisch, structurerend, duidelijk, begrenzend en handhavend.

Bij gezinnen met twee ouders, zijn beide ouders voor beide taken verantwoordelijk. Zij kunnen de taken dan verdelen. Als er in een gezin maar één ouder is, komen beide verantwoordelijkheden op de schouders van deze ene ouder. Die situatie is vergelijkbaar met die van een docent. Ook een docent die alleen voor de klas staat draagt beide verantwoordelijkheden.

Het ouderschap vormt een speciale uitdaging, in die zin dat de taak van ouders begint als pure bescherming en gaandeweg dient te veranderen in een complexe vorm van zorg die steeds meer ruimte laat, zonder duidelijke punten die aangeven wanneer en hoe een dergelijke transitie in gang gezet zou moeten worden, of instructies hoe dat te verdragen.” Nelson (2022) Maggie

Hetzelfde proces (opvoeden is geleidelijk aan steeds meer loslaten) speelt ook in het onderwijs.

Er alleen voorstaan

Als je er als ouder of docent alleen voorstaat, zijn bovenstaande rollen niet altijd op je lijf geschreven. Als je een van beide rollen te weinig aandacht geeft ben je ofwel:

  • te toegeeflijk. Je neemt dan eenzijdig de zorgzame, invoelende, vriendelijke rol op je. Als duidelijkheid hierbij ontbreekt, wellicht uit vrees voor confrontatie, ben je té toegeeflijk en missen kinderen/leerlingen begrenzing.
  • te verstandelijk. Je neemt dan eenzijdig de verstandelijke, structurerende en begrenzende rol op je. Als zorgzaamheid hierbij ontbreekt en strengheid overheerst, is de relatie tussen jou en de leerlingen koel. Je doet dit wellicht uit vrees om kwetsbaar over te komen. Kinderen/leerlingen voelen zich dan niet met jou verbonden, waardoor ze zich niet voegen naar jouw behoeften of naar de behoeften van het gezin/de groep.

In beide gevallen zorgt dit voor onrust. Als van beide rollen bij jouw manier van lesgeven is onderbelicht, overschrijden leerlingen grenzen ten koste van jou en de groep.

Taak specifiek voor docent en school

De school heeft juist als taak om het kind te leren dat het gezin, hoe noodzakelijk het ook is voor diens ontwikkeling, niet diens enige referentiekader is en dat ook niet kan zijn. Want het is op school dat we ontdekken dat andere kinderen anders leven; dat niet alle ouders op dezelfde manier reageren; dat niet iedereen in dezelfde goden gelooft; dat niet ieders zorgen hetzelfde zijn; en dat de mening van sommigen niet de mening van allen is.” Meirieu – Brief aan de beginnende leraar

1.1. Preventief – Curatief

De meeste adviezen van VOH hebben een preventief karakter. Door deze adviezen toe te passen voorkom je verstoringen en zorg je ervoor dat leerlingen zich goed inzetten. Je gunt leerlingen een beperkte marge om de les te verstoren (preventief).  Het is dan zelden nodig om in te grijpen met een maatregel (curatief).

Afbeelding 11: preventief en curatief

Het onderscheid tussen preventief en curatief is hieronder als volgt weergegeven:

preventief: cursief weergegeven
Curatief: Dikgedrukt weergegeven

Met VOH zorg je ervoor dat je:

  1.  zelf geen onrust veroorzaakt.
  2. vriendelijkheid inzet als effectief middel.
  3. te toegeeflijk of te streng vervangt door vriendelijk én duidelijk.
  4. een afwisseling maakt tussen Docentgestuurd (informeren) en Leerlinggestuurd onderwijs (ervaren).
  5. leerlingen motiveert en helpt zich te concentreren.
  6. het onderwijsproces vriendelijk en ontspannen aan- en bijstuurt.

Merk op dat het preventieve deel veel groter is dan het curatieve deel.

1.2 Een positieve leeromgeving creëren

Een vriendelijke en duidelijke docent kent het belang van deze drie kerncomponenten van een goede les: structuur, vrijheid en verantwoordelijkheid:

Structuur

Binnen een goede structuur kunnen leerlingen floreren. VOH helpt je bij het aanbrengen van structuur en geeft deze adviezen:

Vrijheid

Een duidelijke structuur maakt het mogelijk om leerlingen een zekere vrijheid te geven. Tijdens zelfstandig werken bied je door jou voorbereide opdrachten aan én geef je leerlingen ruimte om eigen opdrachten te verzinnen en uit te voeren. Dat verhoogt hun intrinsieke motivatie en stelt leerlingen in staat om:

  • zichzelf te ontdekken en te ontwikkelen.
  • in hun eigen tempo te werken.
  • keuzes te maken en doelen te stellen.

Verantwoordelijkheid

Tijdens zelfstandig werken vraag je je leerlingen om op een verantwoorde manier om te gaan met de geboden vrijheid. Als een leerling daar moeite mee heeft, is het jouw taak hem of haar te coachen

Een kerncomponent ontbreekt

Wanneer één van de drie kerncomponenten te weinig aandacht krijgt, daalt het rendement van het onderwijs:

  • Zonder structuur is onderwijs niet efficiënt.
  • zonder vrijheid is het niet uitdagend.
  • zonder verantwoordelijkheid ontwikkelen leerlingen geen zelfstandigheid.

Positieve leeromgeving

Hoe positiever je leeromgeving, hoe minder vaak het nodig is een leerling aan- of bij te sturen. Leerlingen weten waar ze aan toe zijn, voelen zich gezien en nemen eerder verantwoordelijkheid voor hun gedrag.

Elke leerling krijgt door een positieve leeromgeving de kans om zich geleidelijk te ontwikkelen tot een sociale, intrinsiek gemotiveerde leerling die verantwoordelijkheid neemt, keuzes maakt, en zichzelf en anderen aanstuurt.

2. De vijf invalshoeken van Vriendelijk Orde Houden

Vriendelijk Orde Houden verdeelt alle aspecten van het onderwijs over vijf invalshoeken. Samen vormen zij een praktisch raamwerk om je lesgeven in kaart te brengen en te verbeteren:
Vriendelijk, Duidelijk, Lesinhoud, Observeren en Aansturen en Bijsturen.

Hoe pas je deze invalshoeken toe?

VOH nodigt je uit kennis te maken met deze vijf invalshoeken. Ze bieden concrete aanknopingspunten waarmee je eigen gedrag en het gedrag en de inzet van je leerlingen verbeteren. Met VOH creëer je stap voor stap een positieve leeromgeving.

Afbeelding 1: Vijf invalshoeken VOH – Gert Biesta

In de afbeelding zie je de vijf invalshoeken van Vriendelijk Orde Houden. In deze afbeelding staat de invalshoek ‘Vriendelijk’ onderaan. Dat is een bewust keuze omdat een vriendelijke houding de basis vormt waarop alles rust. Alle invalshoeken vallen onder ‘Orde Maken’. Een vriendelijke en duidelijke docent besteedt aandacht aan al deze vijf invalshoeken:

Eerste invalshoek VOH: Vriendelijk

Een vriendelijke houding vormt de basis van goed lesgeven. Zoals in een vechtsport boosheid je uit balans brengt, zo verstoort boosheid ook het onderwijs. Door vriendelijk te blijven voorkom je conflicten en houd je de rust in de klas.

Door consequent vriendelijk te blijven, voorkom je escalaties en bewaar je rust in de klas

Bij een geweldloze benadering zoeken ouders en kinderen naar wat ze gemeen hebben en naar redenen om elkaar te helpen en te steunen. De ouders accepteren dat de tekortkomingen van de kinderen waarschijnlijk voortkomen uit de tekortkomingen van de ouders zelf.” Arun Ghandi (2017)

Tweede invalshoek VOH: Duidelijk

Duidelijkheid voorkomt misverstanden en onrust. Als leerlingen weten wat jij van hen verwacht, kunnen ze doelgerichter werken en nemen ze meer verantwoordelijkheid. Met het kader aan de muur (Vriendelijk en Duidelijk) en met de driehoek (zie afbeeldingen hier onder) bied je structuur en geef je richting. Zie de invalshoek ‘Duidelijk‘

Derde invalshoek VOH:  Lesinhoud

Een goede les biedt afwisseling tussen

  1. Docentgestuurd onderwijs (Frontaal lesgeven). Je introduceert en oefent nieuwe lesstof in klassikale momenten (informeren).
  2. Leerlinggestuurd onderwijs (zelfstandig werken). Je stelt leerlingen in staat om zelfstandig te werken (ervaren).

Afbeelding: Frontaal lesgeven afwisselen met zelfstandig werken

Een toelichting bij het nu volgende citaat: Alleen ‘Docentgestuurd Onderwijs’ kan leiden tot te veel orde. Alleen ‘Leerlinggestuurd Onderwijs’ kan leiden tot te veel wanorde.

Te veel wanorde is regelrecht gevaarlijk. Te veel orde maakt kwetsbaar op langere termijn, doordat het aanpassingsvermogen en de creativiteit dan teruglopen.” (Mark Mieras).

Je stimuleert contact tussen leerlingen door tijdens klassikale lessen duo’s en groepjes bewust te variëren. Tijdens zelfstandig werken geef je leerlingen de vrijheid om zelf te bepalen met wie ze samenwerken.

Tijdens zelfstandig werken begeleid je discreet en coachend, zodat leerlingen eigenaarschap ontwikkelen en de rest van de klas ongestoord kan doorwerken. Ook reflecteer je regelmatig op je manier van lesgeven, met feedback van collega’s, leidinggevenden én leerlingen.

Vierde invalshoek VOH:  Observeren

Door alert te zijn op zowel taal als lichaamstaal, herken je vroegtijdig signalen van onrust. Zo kun je subtiel ingrijpen voordat een situatie escaleert. Observeren helpt je bij het preventief handelen en bij het rustig aan- en bijsturen. Door te observeren zie je snel wat een individuele leerling nodig heeft.

Vijfde invalshoek VOH:  Aansturen en Bijsturen

Als meerdere leerlingen gedrag vertonen dat jou niet bevalt, kan dat bij jou leiden tot boosheid. Vriendelijk Orde Houden laat zien hoe je effectief gedrag van leerlingen aanstuurt en bijstuurt. Daarmee voorkom je boosheid. Lees voordat je start met de invalshoek ‘Aansturen en Bijsturen‘ eerst de pagina ‘Stoppen met boos zijn‘.

2.1 Lichaamstaal: een verbindende factor

Lichaamstaal is van belang bij alle invalshoeken:

  1. Vriendelijk: Je gebruikt lichaamstaal op een positieve open manier – zonder boos te kijken.
  2. Duidelijk: Je maakt heldere gebaren, zonder streng over te komen.
  3. Lesinhoud: Wanneer je overschakelt van zelfstandig werken naar klassikaal lesgeven, gebruik je zowel een gebaar als een duidelijke stem.
  4. Observeren: Door goed te observeren zie je sneller wat er goed gaat, wat leerlingen nodig hebben en of het nodig is om bij te sturen.
  5. Aansturen en Bijsturen: Aan- en bijsturen start altijd met het gebruik van lichaamstaal. Lichaamstaal is hierbij je belangrijkste instrument.

Zie ook het overkoepelende hoofdstuk Gebruik Lichaamstaal.

2.2 Evenwicht in de vijf invalshoeken

De vijf invalshoeken vormen samen een ketting van vijf schakels.
Laat je één schakel verslappen, dan verliest je onderwijs kracht:

  • Zonder vriendelijkheid geen goede sfeer.
  • Zonder duidelijkheid geen richting.
  • Zonder afwisseling tussen ‘Docentgestuurd Onderwijs’ en ‘Leerlinggestuurd Onderwijs’ is jouw manier van lesgeven te eenzijdig.
  • Zonder observatie mis je belangrijke signalen.
  • Zonder aan- en bijsturen neemt het aantal verstoringen toe en verlies je grip op het leerproces.

Afbeelding 2: Ketting VOH

Elke schakel is van vitaal belang voor het goed functioneren van het onderwijs. De kleuren zijn overgenomen van een stoplicht. Met alles wat groen is, maak je orde (preventief – orde maken). Met A+B (Aansturen en Bijsturen), met de kleuren oranje en rood, stop je gedrag dat niet past bij de les in deze volgorde:

  1. eerst Non-verbaal en dan verbaal (oranje – Aansturen).
  2. daarna – indien nodig –  confronteer je een leerling met een maatregel (rood – Bijsturen).

Wanneer je de vijf invalshoeken combineert, ontstaat een positieve leeromgeving en geef jij met plezier les. Leerlingen merken dat jij hen ziet, zijn gemotiveerd en nemen hun verantwoordelijkheid. Een evenwicht tussen groep en individu is niet alleen didactisch, maar ook maatschappelijk van groot belang zoals blijkt uit dit citaat:

Het evenwicht tussen groepsidentiteit en individualiteit is de sleutel tot succesvolle sociale systemen”. Christakis (2019)

Bij de pagina Motivatiecoach tref je een lijst aan met vragen die je jezelf af en toe kunt stellen en waarmee je je ontwikkeling volgt en richting geeft.

3. Invloed op de samenleving

Hechte gemeenschap

Wat je als docent bereikt in een klas, werkt door in de maatschappij wanneer:

  • niet alleen jij als docent, maar ook het hele schoolteam ernaar streeft om samen een hechte gemeenschap te vormen.
  • leerlingen terugkijken op een schoolperiode waarin zij door hun docenten, medeleerlingen en ander personeel vriendelijk en duidelijk zijn benaderd.
  • de school voldoende structuur biedt en leerlingen ruimte krijgen om eigen initiatieven te ontplooien.
  • de specifieke behoeftes van leerlingen door docenten worden herkend.
  • leerlingen waar nodig effectief worden begeleid en bijgestuurd.
  • leerlingen zich ontwikkelen tot zelfstandige burgers die later een waardevolle bijdrage gaan leveren aan de maatschappij.

Een school geeft op die manier niet alleen vorm aan haar eigen cultuur, maar ook aan de maatschappij van de toekomst. Deze bredere kijk op onderwijs sluit nauw aan bij de drieslag van Gert Biesta:

Kwalificatie

Kwalificatie speelt een belangrijke rol in het onderwijs, omdat goede kwalificaties de kansen van leerlingen vergroten. Daarbij geldt de kanttekening dat succes van de één niet ten koste mag gaan van de ander.

Daarom adviseert VOH om – naast Kwalificatie – nadrukkelijk ook aandacht te besteden aan Socialisatie en Persoonsvorming. De driedeling  is gemaakt door Gert Biesta. Lees zijn toelichting bij de doeldomeinen en lees hoe VOH de definities van deze drie doeldomeinen iets heeft aangepast zodat ze algemeen toepasbaar zijn. Het is de wens van VOH deze doeldomeinen eerst stevig in het onderwijs te verankeren en daarna ook in de maatschappij.

3.1 Bildung und Wissenschaft

De visie van VOH sluit aan bij een langere pedagogische en filosofische traditie. In het volgende citaat bespreekt Sue Prideaux ideeën van Humboldt over Bildung en Wissenschaft. Ook in deze visie gaat onderwijs niet over het reproduceren van kennis, maar over de ontwikkeling van de mens in samenhang met de wereld.

Menselijk potentieel benutten

Het uiteindelijke doel van scholing was ‘een volledige educatie voor de menselijke persoonlijkheid[…] de hoogste en meest passende ontwikkeling van de vermogens van het individu tot een volledig en samenhangend geheel’. Dit volledige en samenhangende geheel was een combinatie van twee typisch Duitse idealen: ‘Wissenschaft’ en ‘Bildung’. ‘Wissenschaft’ was de idee van studeren als een dynamisch proces dat voortdurend vernieuwd en verrijkt werd door wetenschappelijk onderzoek en onafhankelijk denken, zodat elke student bijdroeg aan de eindeloos voortschrijdende som van kennis. Het was het exacte tegendeel van dingen uit het hoofd leren.
Kennis werd beschouwd als evolutionair van aard, en hiermee gepaard ging ‘Bildung’, de evolutie van de onderzoeker zelf: een proces van spirituele groei door de verwerving van kennis dat Humboldt beschreef als een harmonieuze interactie tussen de eigen persoonlijkheid van de student en de natuur die uitmondde in een staat van innerlijke vrijheid en heelheid binnen een groter verband.” Prideaux (2018), Sue

Aannames loslaten

Deze visie op leren vraagt ook om het loslaten van zekerheden. Zoals Carlo Rovelli het verwoordt:

Om iets te leren, is het nodig te durven aanvaarden dat wat wij denken te weten – met inbegrip van onze meest diepgewortelde overtuigingen – verkeerd kan zijn, of op zijn minst naïef: schaduwen op de wanden van Plato’s grot.” Rovelli, Carlo (2014)

Ook Vriendelijk Orde Houden ziet kennis als iets dat voortdurend evolueert:

  • Door cursussen en teamtrainingen, samenwerking met scholen en studie van literatuur ontstaan binnen VOH voortdurend nieuwe inzichten.
  • Die inzichten leiden ertoe dat we oude aannames loslaten en nieuwe ontwikkelen.
  • De snelheid van deze ontwikkeling is zichtbaar in ons jaarlijks vernieuwde cursusboek.
  • Vriendelijk Orde Houden ondersteunt docenten en leerkrachten bij hun blijvende professionele en persoonlijke ontwikkeling.

4. Hindernissen opruimen en overstijgen

4.1 Veranderen

Verandering is lastig, maar je staat er niet alleen voor en je kunt het stap voor stap doen. Doorzetten en volhouden zijn onmisbaar voor echte verandering. Tijdens een veranderingsproces kom je hindernissen tegen zoals:

  1. gehechtheid aan een vertrouwde rol of gedragspatroon.
  2. het automatisch aannemen van een rol zonder dat je dat eigenlijk wilt.

Iedereen kent dit: je weet hoe waardevol het kan zijn om je anders te gedragen, maar je huidige gedrag voelt als een oude jas die precies past.

Verandering, hoe lonend ook, brengt altijd ongemak met zich mee. Afscheid nemen, fouten maken, onzekerheid, weerstand en tegenslag horen daar onvermijdelijk bij.
Deze neveneffecten maken het verleidelijk om af te zien van verandering of om snel terug te keren naar oude patronen zodra het even tegenzit.
Juist dan is het belangrijk om door te zetten en vol te houden.

4.2 Rollen docent

Deze zes rollen die je als docent vervult zijn algemeen bekend  in het onderwijs:

  1. Gastheer
  2. Presentator
  3. Didacticus
  4. Pedagoog
  5. Coach
  6. Afsluiter

Vriendelijk Orde Houden onderscheidt daarnaast twee rollen:

Die van Reisleider. Deze rol staat voor structuur bieden, kennis overdragen en inspireren.

Die van Wegenwacht. Leerlingen die tijdens zelfstandig werken vastlopen help je zo onzichtbaar mogelijk.

Zie ‘Lesinhoud‘

Motivatiecoach – een andere benaming voor een docent

Deze term Motivatiecoach is bedacht door een cursist en verder ontwikkeld door VOH. De bijbehorende vragenlijst helpt je bij het ontwikkelen van je lespraktijk.

4.3 Profiteer van ervaring van collega’s

Vriendelijk Orde Houden in de Klas biedt een scala aan nieuwe gedrags- en rolopties. Die leveren veel op, maar brengen ook de uitdagingen van verandering met zich mee. Bekijk deze testimonials en videos waarin collega’s ervaringen en verandering beschrijven:

Een vaak gehoord advies van collega’s

Van je collega’s krijg je vaak dit advies: “Begin streng en laat daarna langzaam de teugels vieren”.
Lees bij ‘Oefenperiode‘ hoe dit principe ook binnen Vriendelijk Orde Houden een rol speelt (maar dan zonder boos te worden).

Credits

Belangrijke nieuwe inzichten binnen Vriendelijk Orde Houden komen vaak van cursisten en deskundigen. Onderaan elke invalshoek vermelden wij wie een nieuw inzicht heeft toegevoegd aan VOH onder het kopje ‘Credits’.

4.4 Leerling met extra ondersteuningsbehoeften

 Als een kind niet leert zoals wij lesgeven, moeten we misschien lesgeven op de manier waarop het kind leert.” Citaat van Ingnacio Estrada uit Schepers (2025), Saskia

Als je een leerling in de klas hebt met extra ondersteuningsbehoeften dan kan dat een oorzaak zijn van een verstoring van de les.

Leerling met gebrekkige impulscontrole

Met een vriendelijke en duidelijke houding bereik je meer bij leerlingen met een gebrekkige impulscontrole. Deze leerlingen willen wel doen wat je van hen vraagt, maar raken verstrikt in hun eigen impulsen. Wanneer je hen vriendelijk aanstuurt met gebaren en lichaamstaal, voorkom je dat je hun naam steeds in negatieve situaties noemt. Door vriendelijk te blijven, stel je hen gerust, geef je vertrouwen en steun je hen in hun poging zich beter te gedragen.

Een persoonlijke gebaar afspreken met de leerling waarmee:

  • jij aangeeft dat de leerling te druk is (bijvoorbeeld door te wijzen naar een plek waar de leerling even tot rust kan komen).
  • de leerling aangeeft dat de les te druk is (zodat jij, indien mogelijk, de drukte kunt verminderen).
  • de leerling om hulp vraagt (waarbij je afspreekt dat je, zodra je tijd hebt, bespreekt wat er aan de hand is).

Als gebaren niet werken, kun je (buiten de groep) vragen:

“Waar zou jij je in deze klas het beste kunnen concentreren?”
Regel vervolgens, waar mogelijk, de plek die de leerling voorstelt. Bespreek daarna met de leerling hoe het is gegaan en pas indien nodig die plek aan.

Andere mogelijkheden:

  • Geef de leerling een plek achterin de klas. Zo heeft hij of zij overzicht en hoeft zich niet om te draaien. Vaak helpt het om te zien dat anderen geconcentreerd werken.
  • Op de basisschool maakte een juf in groep 6 een hut onder haar bureau waar een leerling kon schuilen als de klas te druk werd.
  • Laat de leerling af en toe buiten de klas werken, bij voorkeur onder begeleiding.
  • Als de school een mediatheek heeft, laat een leerling daar dan af en toe werken.
  • Laat de leerling bij teveel energie een rondje lopen.
  • Vraag aan het begin van de les:
    “Welk doel stel je jezelf voor deze les? Denk je dat het gaat lukken?”

Na afloop kun je samen bespreken:

  • Wat is er gelukt? Waardoor kwam dat?
  • Wat is er niet gelukt? Wat was de oorzaak?

Tips

  • Lees het blog over de film Les Choristes.
  • Geef deze leerlingen een persoonlijke, haalbare opdracht die aansluit bij hun talenten, zodat ze succeservaringen opdoen.
  • Geef hen af en toe een eigen taak, zoals koffie halen, lesmateriaal uitdelen of posters ophangen.
  • Gebruik gezichtsuitdrukkingen. Kanttekening, wees je ervan bewust dat leerlingen met Autisme Spectrum Stoornis gezichtsuitdrukkingen minder goed begrijpen. Gebaren met een eenduidige betekenis begrijpen zij over het algemeen wel.
  • Zie deze voorbeelden die leerlingen helpen zich goed uit te drukken en die hen helpen contact te maken met medeleerlingen

4.5 Cursus Vriendelijk Orde Houden

In de loop der jaren heeft Vriendelijk Orde Houden veel informatie verzameld die docenten, leerkrachten en studenten kan helpen bij vriendelijk en duidelijk lesgeven. Een goede manier om hiermee te starten is het volgen van een Cursus of het bestellen van ons Cursusboek.

4.6 Diploma Vriendelijk Orde Houden

Het doorvoeren van vernieuwingen is een uitdaging en vraagt moed en doorzettingsvermogen.
Van succesvolle verbeteringen profiteren zowel jouw leerlingen als jijzelf: het vergroot het werkplezier en de effectiviteit van je lesgeven.

Diploma aanvragen

Wanneer je een Cursus Vriendelijk Orde Houden of een Teamtraining Vriendelijk Orde Houden hebt gevolgd, kun je een lesbezoek aanvragen door een coach.
Vooraf beschrijf je welke verbeteringen je hebt aangebracht in je lesgeven.
De coach beoordeelt tijdens het lesbezoek of deze verbeteringen zichtbaar zijn.
Als dat zo is, ontvang je een diploma.

In de praktijk blijkt elke docent zijn of haar eigen draai te geven aan Vriendelijk Orde Houden. Als deze invulling ook voor anderen nuttig is, plaatsen wij deze invulling onder het kopje ‘Voorbeelden’.

Zie de invulling van Karin Seijdell

4.7 Schoolbreed implementeren

Met jouw diploma op zak kun je andere collega’s inspireren om zich te verdiepen in Vriendelijk Orde Houden. Wanneer dat gelukt is, is het moment aangebroken om ook de schoolleiding en ouders hierbij te betrekken. Overweeg dan een Teamtraining Vriendelijk Orde Houden om dit proces op gang te brengen (Zie Schoolbreed implementeren).

Het initiatief voor de implementatie van VOH kan komen van docenten, schoolleiding, leerlingen, studenten, lerarenopleidingen, ouders of  Onderwijs ondersteunend personeel. Zie ook nieuwsberichten HBO.

5. Verwante initiatieven

Vriendelijk Orde Houden staat niet op zichzelf. In de loop der jaren hebben we ons laten inspireren door verschillende initiatieven en denkers, waarmee we ons nauw verwant voelen.

5.1 Liemer Lijstje

Het Liemer Lijstje is ontstaan uit honderden gesprekken met leerlingen uit het primair onderwijs (omgeving Arnhem)  over hoe zij het best tot leren komen.
Ruimer opgevat geven wij – leerlingen, docenten, schoolleiders en onderwijsondersteunend personeel – elkaar met de ‘Zeven beloftes’ vertrouwen, spreken we verwachtingen uit en geven we elkaar de ruimte om die waar te maken.

Net als bij VOH staat ook hier het wederzijds vertrouwen en het expliciet maken van verwachtingen centraal.

Afbeelding 9: Liemers Lijstje

5.2 Vrede kun je leren

Vriendelijk Orde Houden herkent zich in het boekje Vrede kun je leren Reybrouck (2017). Daarom geven wij dit boekje cadeau bij Cursussen in Nederland en gebruiken we het tijdens de Cursus een aantal keer inspiratiebron.

6. Samenvatting

VOH staat in een bredere pedagogische traditie, is praktijkgericht, en blijft zich ontwikkelen dankzij samenwerking en reflectie.

Een vriendelijke en duidelijke leraar:

  • stelt in de eerste les de leerlingen op de hoogte van de verwachtingen rond gedrag en inzet met behulp van het ‘Kader’ en de ‘Driehoek’, en kondigt aan te willen stoppen met boos worden (Stoppen met boos zijn).
  • denkt na over zijn of haar onderwijs en implementeert waar nodig nieuwe elementen in de bestaande lespraktijk.
  • betrekt collega’s bij het uitproberen van Vriendelijk Orde Houden.
  • merkt na verloop van tijd dat leerlingen wennen aan de nieuwe aanpak en dat de samenwerking tussen leerling en docent/leerkracht verbetert.

Wat kun je verwachten?

  • Houd er rekening mee dat de samenstelling van een groep het werken soms lastiger kan maken. Met geduld en consequent aan- en bijsturen kun je ook met zo’n groep na verloop van tijd goed werken.
  • En soms heb je het geluk met een coöperatieve groep—dan is ‘Aansturen en Bijsturen‘ nauwelijks nodig.

7. Credits

Gert Biesta –

Professor of Public Education, Maynooth University, Ireland​

Professor for Educational Theory and Pedagogy, University of Edinburgh

Gert Biesta gaf ons de tip om het accent te leggen op ‘Orde Maken’: Gert Biesta: “Wie is er eigenlijk verantwoordelijk voor de orde in de klas? En gaat het niet meer om orde maken en geven dan om orde houden?”. 

Ook wees hij ons erop dat wij in een eerdere fase te eenzijdig aandacht besteedden aan ‘Leerlinggestuurd Onderwijs’. Naar aanleiding van zijn advies heeft VOH gezocht naar een balans tussen Leerlinggestuurd- en Docentgestuurd Onderwijs.

Lees meer over Gert Biesta op onze website

Kees van der Meer – Afdelingshoofd Docent Muziek in Groningen

Kees wees ons erop dat de naam Vriendelijk Orde Houden het belangrijkste aspect ongenoemd laat: Orde maken! Daarom hebben wij onder ons logo toegevoegd: = orde maken.

Rense Houwing

Rense heeft in een eerdere fase de volledige website van VOH geredigeerd. Hij wees ons erop dat letten op lichaamstaal en taalgebruik buiten de actiegerichte invalshoeken viel. Beide manieren van waarnemen noemen we nu samen ‘Observeren’. Ook maakte hij het onderscheid tussen Aansturen (kost de leerling geen tijd) en Bijsturen (kost de leerling wel tijd).

José Caballero – Docent Scheikunde en voorzitter van de Stichting Vriendelijk Orde Houden

José wees ons op het belang van vertrouwen:
“Opvoeden is loslaten. Je kunt je leerlingen pas loslaten als je ze vertrouwt.” 

Jan Wolters – Docent muziek en opleider conservatorium docent muziek.

Jan benadrukte dat het de taak van de docent is om leerlingen aan te spreken op gedrag en inzet — dat hoort bij het vak van docent.
Daarnaast adviseerde hij ons de term Assessment te vervangen door Leerlinggestuurd onderwijs.
Tot slot wees hij erop dat:

“Als het op orde houden aankomt, je al te laat bent.”
Dat pleit ervoor om het onderwijs zo in te richten dat orde als vanzelf ontstaat en orde houden nauwelijks nog nodig is.

Door naar ‘Stoppen met boos zijn’