1.9 Leerlinggestuurd onderwijs

Bij een leerlinggestuurd onderwijs vraagt de docent aan leerlingen doelen te formuleren en deze te realiseren. Daarbij hoort dat leerlingen zelf op zoek gaan naar deskundigen die hen willen helpen bij het bereiken van hun doel.

“Mijn leerlingen kiezen zelf een onderwerp en bepalen zelf op welke manier ze daarmee aan de slag gaan. Daarbij raadplegen ze mij, hun medeleerlingen of deskundigen. Ik vraag elke leerling voorafgaande aan de eindpresentatie zichzelf een cijfer te geven. Daarnaast gebruiken mijn leerlingen een app om op een zelf gekozen tijdstip te controleren of ze de basisstof beheersen.

De Amerikaanse psycholoog bij wie de revolutie in het denken over motivatie begon, Edward Deci, gelooft dat de vraag niet langer is hoe we elkaar motiveren. De echte vraag luidt: hoe scheppen we een samenleving waarin mensen zichzelf motiveren? Deze vraag is niet links of rechts, en ook niet kapitalistisch of communistisch. We hebben het hier over een nieuwe beweging. Over een nieuw realisme. Want niets is krachtiger dan mensen die doen wat ze doen omdat ze het willen doen (Bregman (2019).

  • Nu beantwoorden:
    Hoe gaf ik tot op heden mijn leerlingen zeggenschap over (een deel van) hun leerproces?
  • Thuis beantwoorden:
    Hoe geef ik in de toekomst mijn leerlingen zeggenschap over (een deel van) hun leerproces?

Introductie

Leerlinggestuurd onderwijs. Lees over dit onderwerp een blog van Johan ’t Hart Aanbieden van Keuzes

Voorbeelden van Leerlinggestuurd (vraaggestuurd) onderwijs

1.9.1 Vertaling van de Self-Determination Theory en aanknopingspunten met Vriendelijk orde houden.

1.9.2 Beoordeling kan bijdragen aan de intrinsieke motivatie.

1.9.3 Praktijkvoorbeeld leerlinggestuurde muzieklessen

1.9.4 Cursistgestuurde cursus

Tijdens een cursus Vriendelijk orde houden, maak je kennis met vraaggestuurd onderwijs.

Leerlevels

Khan Academy

Handleiding Vriendelijk orde houden maart 2020

Deelnemers aan de cursus Vriendelijk orde houden krijgen de kans doelen te stellen en zichzelf te beoordelen. Bij pagina 10 tot 18 van deze handleiding staan de onderwerpen op een manier geformuleerd dat je er direct mee aan de slag kunt gaan.

Een artikel over assessement uit 2001 diende als inspiratie voor dit onderwerp Leerlinggestuurd onderwijs – Assessment ARF beyond blackbox

High impact learing – Filip Dochy

Self-Determination Theory

https://www.leraar24.nl/gip-model-in-het-speciaal-onderwijs/

Gedicht ter inspiratie:

Wanneer je een schip wilt gaan bouwen
Breng dan geen mensen bijeen
Om timmerhout te sjouwen
Of te tekenen alleen
Voorkom dat ze taken ontvangen
Deel evenmin plannen mee
Maar leer eerst mensen verlangen
Naar de eindeloze zee

Antoine De Saint-Exupéry

Inleiding leerlinggestuurd onderwijs

Tijdens de cursus Vriendelijk orde houden vraagt de coach een onderwerp te kiezen en aan te geven hoe de cursist in de eigen lespraktijk omgaat met dit onderwerp. De coach reageert vervolgens inhoudelijk op de aanpak van de cursist. Op deze manier is de praktijk van de cursist het onderwerp van bespreking. Vandaar ook de term die straks aan de orde komt: Cursistgestuurde cursus.

Hierbij sluit aan dat bij elk onderwerp van Vriendelijk orde houden boven de introductievideo een ‘Nu’ en een ‘Thuis’ vraag staat. Beide vragen hebben te maken met het betreffende onderwerp. Deze vragen helpen de cursist bij het zoeken van een nieuwe aanpak bij dat onderwerp.

Inhoudsopgave

  1. Wat stuurt de leerling aan?
    1.1 Vergelijking docentgestuurd- en leerlinggestuurd onderwijs
  2. Doelgroep
  3. Samenhang met de andere onderwerpen
  4. Volgorde van werken
  5. Toelichting Leerlinggestuurd onderwijs
    5.1 Kader
    5.2 Maak een plan van uitvoering (hele taak eerst)
    5.3 Zoek informatie, vraag hulp van deskundigen
    5.4 Werkhouding
    5.5 Beoordeling
    5.6 Inspiratie en naamgeving van dit onderwerp
    5.7 Praktijkvoorbeeld
    5.8 Raakvlakken
  6. Opbouw van de les
    6.1 Zelfwerkzaamheid
    6.2 Expertise uitwisselen tijdens frontaal lesgeven
  7. Leerling sturen zichzelf
    7.1 Leerstijl
    7.2 Coachen
    7.3 Minimumeisen die je stelt aan je leerlingen
    7.4 Talent
    7.5 Effecten leerlinggestuurd onderwijs
  8. Tegengeluiden
    8.1 Valkuilen
    8.2 Vergroten van de kans op succes
  9. Tips

1 Wat stuurt een leerling aan?

Het antwoord is simpel: zichzelf. Waarom zou je een leerling zichzelf laten aansturen? Lees voor het antwoord de volgende citaten:

Nietzsche:
“De effectiefste manier om een jongeling in het verderf te storten: leer hem gelijkdenkenden meer te hoogachten dan de andersdenkenden”.
“Laat de jonge ziel op zijn leven terugblikken en de vraag stellen: wat heb je tot dusver waarlijk liefgehad, wat heeft je ziel aangetrokken, wat heeft haar beheerst en tegelijk gelukkig gemaakt? Zet deze dingen op een rij en misschien leveren zij, door hun aard en hun volgorde, een wet op, de fundamentele wet van je eigenlijke zelf.’

Prideaux (2018)

Hanna Holborn Gray:
“Onderwijs is niet bedoeld om mensen op hun gemak te stellen, het is ervoor bedoeld om ze te laten nadenken”. Lukianoff (2018), Greg

Van Jones:
Ik wil niet dat jullie ideologisch veilig zijn, ik wil niet dat jullie emotioneel veilig zijn. Ik wil dat jullie sterk zijn. Dat is iets anders. Ik ga het pad door de jungle niet voor jullie plaveien. Trek laarzen aan en leer om te gaan met tegenslag. Ik ben niet van plan de gewichten uit de gym te halen, daar gaat het juist om in de gym. Dit is gym.Lukianoff (2018), Greg

De manier waarop je leerlingen zichzelf laat aansturen kun je als docent richting geven. Het nu volgende voorbeeld is in de praktijk gebracht door Johan ’t Hart gedurende drie jaar. Elke lesperiode (rapportperiode/blok) vroeg hij de leerlingen zichzelf aan te sturen met de volgende serie opdrachten:

  1. Kies een onderwerp
  2. Beschrijf je voorkennis.
  3. Bepaal je doel (Wat wil je aan jou voorkennis toevoegen?)
  4. Maak een plan van uitvoering.
  5. Zoek informatie en vraag hulp van deskundigen, klasgenoten of vraag hulp aan je docent.
  6. Presenteer jouw resultaten van de door jou gekozen open opdracht aan de docent. Schat voordat je de presentatie geeft in welk cijfer je zult krijgen. Na de presentatie vergelijkt de docent jouw cijfer met dat van hem of haar.  Over het verschil tussen beide cijfers gaan jullie in gesprek.
  7. Beoordeel de basisstof op een zelfgekozen moment met een app.
  8. Toon de resultaten die je behaalt met de app aan de docent tijdens zelfstandig werken.
  9. Aan het einde van de eerste periode beoordeel je het door jou gebruikte lesmateriaal en geef je suggesties voor verbetering. De docent kiest uit al jullie suggesties een aantal uit en gaat daarmee aan de slag.
  10. Bij de start van de tweede periode beoordeel je in hoeverre het doel dat je vaststelde aan het begin van de eerste periode is gehaald. Aan de hand van die beoordeling van de resultaten van de eerste periode bepaal je de grootte van jouw doel voor de tweede periode. Bij goede resultaten in de eerste periode kun je een ambitieus doel stellen, bij mindere resultaten in de eerste periode bepaal je een kleiner doel.  Op termijn leer je hierdoor jezelf in te schatten. Je krijgt een reëel beeld van je capaciteiten.

1.1 Vergelijking docentgestuurd- en leerlinggestuurd onderwijs

In de nu volgende tabel staan de voor- en nadelen vermeld van twee uitersten: docentgestuurde- en leerlinggestuurde lessen. In de praktijk zul je elementen uit beide kolommen in je lessen combineren.

Docentgestuurd onderwijs
Leerlinggestuurd onderwijs
Hoeveel ruimte krijgen de leerlingen? Jij bepaalt het onderwerp van de les en geeft daarbij opdrachten aan de leerlingen.

Jij doceert en geeft instructie en bedenkt werkvormen. Dit  vraagt veel van jou. Ook vraagt het veel aandacht van de leerlingen voor jou.

De ruimte voor leerlingen is beperkt.

Op twee manieren bied jij leerlingen de ruimte:

1 Jij vraagt jouw leerlingen aan de slag te gaan met jouw vak. Je bereidt onderwerpen voor en zet die klaar op internet. Jij zorgt voor het bij de onderwerpen benodigde materiaal. De leerlingen ronden hun gekozen onderwerp af met een presentatie.

2 Aan het begin van een periode geef je aan welke basisstof je leerlingen dienen te beheersen.

Met beide onderdelen gaan de leerlingen op een zelf gekozen moment aan de slag. Zij ronden de onderdelen af voor het einde van de periode.

Jouw rol is voornamelijk die van coach.

Motivatie Je kiest voor docentgestuurd lesgeven omdat je dit een efficiënte manier vindt om je leerlingen voor te bereiden op het eindexamen.

Je gaat ervan uit dat leerlingen jouw sturing nodig hebben om aan het werk te gaan.

Of ze nu wel of niet gemotiveerd zijn, ze moeten aan het werk.

Je kiest voor een leerlinggestuurde aanpak omdat je wilt inspelen op het vermogens en de wensen van je leerlingen. Met deze aanpak wil je voorkomen dat dit vermogen van je leerlingen verloren gaat.

Doordat je inspeelt op de wensen van je leerlingen raken ze intrinsiek gemotiveerd voor jouw vak.

Omdat deze aanpak aansluit bij hun eigen wensen gaan leerlingen (ook thuis) verder met werken. Zelfs na jouw beoordeling blijven ze doorgaan. Dit doen ze uit eigen vrije wil, uit interesse voor jouw vak, omdat ze het onderwerp hebben gekozen.

Doordat je leerlingen zelf aan het roer staan en beslissingen nemen én doordat ze voldoende aandacht besteden aan de basisstof, verbeteren hun resultaten.

Aandachtspunten Er zijn altijd drie groepen leerlingen: de snelle groep, de middengroep en de langzame groep.

Bij docentgestuurde lesssen richt je je op het gemiddelde niveau. Het is lastig om je lessen zo in te richten dat alle drie de groepen tot hun recht komen.

Je vraagt aan je leerlingen om op een serieuze manier aan de slag te gaan met twee soorten opdrachten

  1. zelf gekozen open opdrachten
  2. door jou vastgestelde gesloten opdrachten (basisstof)

Om je leerlingen ongestoord te  laten werken geeft je direct een Kader aan.

Je vraagt aan snelle leerlingen of ze langzame leerlingen willen helpen. Daarmee bied je de snelle leerling de ruimte van rol te wisselen; van de rol leerling naar die van docent. Uitleg geven is ook leerzaam voor degene die uitleg geeft.

Voordat je start met deze aanpak, bereid je verschillende onderwerpen voor. Dit is vooral de eerste keer arbeidsintensief. Overweeg daarom programma’s met Artificial Intelligence te gebruiken zoals Leerlevels en Khan Academy (zie voorbeelden hierboven), of ga een samenwerkingsverband aan met andere leraren.

Gevolgen Leerlingen die uniformiteit niet accepteren  (vaak de slimste), zorgen voor ordeproblemen.

Als je slaagt in je streven naar uniformiteit, zie je in je lessen alleen uniformiteit.

Je leerlingen zijn dan minder geneigd elkaar te helpen en doen alleen het hoogst noodzakelijke.

Nakijken is eentonig

De leerlingen maken alleen kennis met het deel van jouw vak dat jij aanbiedt.

Doordat je leerlingen de ruimte krijgen een deel van hun leerproces aan te sturen en daardoor hun intrinsieke motivatie toeneemt, is er geen aanleiding de les te verstoren.

Leerlingen verrassen je met uiteenlopende resultaten. Er ontstaat diversiteit.

Je leerlingen zien dat hun klasgenoten andere keuzes maken en komen daardoor op het idee om in een volgende periode dat onderwerp zelf te kiezen. Er ontstaan verschillende expertises waarbij leerlingen elkaar helpen en met elkaar samenwerken.

Leerlingen ontdekken steeds nieuwe manieren om met jouw vak aan de slag te gaan.

Als je leerlingen meerdere keren hun eigen doelen hebben gesteld, zijn ze na verloop van tijd steeds beter in staat om zelfstandig onderwerpen en doelen te formuleren en te realiseren.

Twee beelden verduidelijken het verschil tussen deze twee typen van onderwijs Een weide met  alleen raaigras. Andere planten lukt het niet om in een weide met raaigras te groeien. Een gevarieerde Engelse tuin met veel verschillende soorten planten.

2 Doelgroep

De doelgroep waarvoor dit onderwerp bestemd is zijn leraren en leerkrachten die met hun leerlingen Leerlinggericht onderwijs willen vormgeven. Als je de cursus Vriendelijk orde houden volgt ben je in zeker zin in de positie van leerling. De cursusleider heeft dan de rol van docent. Dit is zeer vergelijkbaar met jouw eigen praktijk. Bij deze link lees hoe je tijdens de cursus profiteert  ‘cursistgericht onderwijs’. Lees meer hierover bij: Cursistgerichte cursus.

Vriendelijk orde houden hoopt dat cursisten en zittende docenten zullen kiezen voor leerlinggestuurd onderwijs en stelt hen met dit onderwerp in staat stellen hun onderwijs aan te laten sluiten bij de wensen van hun leerlingen. Belangrijk is dat ze daarbij genoeg aandacht besteden aan de minimumeisen die de overheid stelt aan het onderwijs (basisstof).

Het onderwerp Leerlinggestuurd onderwijs bied je een structuur waarmee je binnen jouw onderwijs je leerlingen de ruimte geeft een eigen richting in te slaan én daarnaast er ook voor zorgen dat jouw leerlingen de basisstof beheersen.

3 Samenhang met de andere onderwerpen

De twee onderwerpen Leerlinggestuurd onderwijs en Geef leerlingen invloed dragen bij aan een aantrekkelijk leerklimaat en horen daarom bij de rode cirkel die staat voor: ‘Neem met een aantrekkelijk leerklimaat de lust tot verstoren weg.’ Het onderwerp Leerlinggestuurd onderwijs, gaat in op persoonlijke keuzes en het onderwerp Geef leerlingen invloed gaat in op groepsprocessen en verantwoordelijkheden die leerlingen daarbij kunnen nemen.

De manier van werken die hierboven in de tabel staat beschreven bij ‘Leerlinggestuurde lessen’ verhoogt de intrinsieke motivatie je leerlingen, ze hebt ‘zin om iets te leren’. Daarom hoort dit onderwerp thuis in de rode cirkel (aantrekkelijk leerklimaat). Daarom is dit onderwerp onderdeel van  het hoofdstuk Orde maken. Hiermee verminder je de noodzaak om Orde te houden (blauwe cirkel en gele cirkel).

Alle onderwerpen Vriendelijk orde houden

4 Volgorde van werken

Ga eerst aan de slag met het aansturen en bijsturen van gedrag. Als je daarmee succes hebt, start je met leerlinggestuurd onderwijs:

  1. Je kunt gedrag van je leerlingen succesvol bijsturen en je leerlingen kunnen zich goed concentreren.
  2. Je leerlingen behalen goede resultaten.

Als je lessen aan beide voorwaarden voldoen, is er ruimte voor nieuwe initiatieven zoals Leerlinggestuurd onderwijs.

Na de eerste periode/blok waarbij je leerlingen zelf onderwerpen kiezen, kun je in een tweede periode stimuleren dat je leerlingen hun expertise delen. Dat doe je met het onderwerp Geef leerlingen invloed.  Je leerlingen vervullen dan ook af en toe de rol van docent.

5 Toelichting leerlinggestuurd onderwijs

Bij Vriendelijk orde houden beoordeel niet alleen jij de leerling, de leerling beoordeelt ook zichzelf . Daarnaast beoordeelt de leerling ook het lesmateriaal van de docent..

Door het toevoegen van extra vormen van beoordeling neemt de leerling (een deel van de) verantwoording voor het aansturen van zijn of haar leerproces op zich én draagt de leerling bij aan het verbeteren en verbreden van het lesaanbod.

Een leerling die werkt op deze manier kan dit als volgt beschrijven:

Door te oefenen met de basisstof beschik ik over de nodige vakkennis. Door zelf een onderwerp te kiezen en rekening houdend met mijn voorkennis een doel te stellen, ben ik in staat onafhankelijk een eigen route te volgen. Doordat ik mijn presentatie samen met de docent beoordeel, krijg ik een reëel beeld van mijn capaciteiten. Als ik na een periode zelf het resultaat beoordeel, kan ik beter inschatten welk volgend doel haalbaar is. Zo krijg ik zeggenschap over (een deel van) mijn eigen leerproces“. Bovendien krijg ik de kans aan de docent tips te geven over het bestaande lesmateriaal.

Na verloop van tijd constateer je dat jouw leerlingen:

  1. uit eigen beweging aan de slag gaan, taakgericht zijn en intrinsiek gemotiveerd,
  2. onderwerpen kiezen die aansluiten bij hun wensen op jouw vakgebied en een eigen leerstijl ontwikkelen,
  3.  in staat zijn om op eigen kracht hun talent te ontdekken,
  4. in staat zijn zowel zichzelf als jouw lesmateriaal te beoordelen,
  5. soms aan de slag gaan met voor jou nieuwe aspecten van jouw vak.

Na een periode, ga je aan de slag met de suggesties van je leerlingen en verbeter je het bestaande lesmateriaal of breid je het aantal te kiezen opties uit. Zo voorkom je dat in volgende periodes de fouten in het bestaande lesmateriaal jou en je leerlingen blijven storen. Bovendien voeg je ontbrekende delen toe en stel je extra onderwerpen beschikbaar . Zo verbetert geleidelijk de kwaliteit en de breedte van jouw lesaanbod.

5.1 Kader

Bij leerlinggestuurd onderwijs is een ordelijk verloop van de lessen noodzakelijk. Dit lukt alleen als je leerlingen elkaar niet storen.

Voordat je start met leerlinggestuurd onderwijs, bespreek je daarom eerst met je leerlingen het Kader ‘Vriendelijk + Duidelijk’ en leg je uit dat het Kader een voorwaarde is voor:
– een omgeving waar je je goed kunt concentreren omdat je elkaar niet stoort.
– een omgeving met vrijheid om keuzes te maken waarin je jezelf én het lesmateriaal beoordeelt.

Je leerlingen begrijpen dan waarom jij dit Kader namens hen bewaakt.

5.2 Maak een plan van uitvoering (hele taak eerst)

Aan het begin van een nieuwe periode, als je leerlingen een doel hebben vastgesteld maken zij een tijdsplanning (hele taak eerst).

5.3 Zoek informatie, vraag hulp van deskundigen

Je leerlingen raadplegen het door jou voorbereide lesmateriaal. Stimuleer ze om bij vragen  behalve jou ook hun klasgenoten, deskundigen, ouders en kennissen te raadplegen. Bovendien kunnen ze online antwoorden zoeken op vragen.

5.4 Werkhouding

Bij leerlinggestuurd onderwijs vraag je je leerlingen verantwoordelijk om te gaan met de door jou geboden ruimte én vraag je aan hen elkaar daarbij niet te storen. Ook geef je aan welke minimale inspanning je per periode van hen verwacht.

Als de leerlingen aan de slag gaan, herken je drie typen werkhouding.

  1. Er is een kleine groep die niet aan het werk gaat.
  2. Er is een groep die zich beperkt tot de minimale inspanning.
  3. Er is een groep die de vrijheid benut om uit eigen beweging van alles te onderzoeken en te ontdekken.

Nu volgt een beschrijving van een aantal situaties die zich kunnen voordoen tijdens leerlinggestuurd onderwijs met daarbij vermeld hoe je daarop reageert:

  • Van de eerste twee groepen heb je geen last, want ze storen elkaar niet. Als ze tegen de afspraak in anderen toch storen of afleiden, weet je (door Vriendelijk orde houden) uit ervaring hoe je dit bijstuurt. (zowel aan het begin, midden als einde van de periode)
  • Een leerling kijkt om zich heen maar doet niets. Dit kun je vervelen noemen maar dan onderschat je de waarde van om je heen kijken. Misschien zit de leerling na te denken over de manier van beginnen. Geef deze leerling de ruimte om zich heen te kijken en inspiratie op te doen. Wellicht is dit efficiënter dan deze leerling direct onder druk aan het werk te zetten met iets waar hij of zij geen zin in heeft. Het is (zowel aan het begin als in het midden van de periode) niet nodig om het ‘niet werken’ van deze leerling bij te sturen.
  • Een leerling bestudeert iets wat volgens jou niets met jou vak te maken heeft. Stel een leerling wil een film gaan maken en bestudeert iets wat daarmee te maken heeft. Anders gezegd, de leerling benut de ruimte die jij hem of haar geeft. Als jij dit niet herkent als passend bij een van jouw opdrachten en je zou het verbieden dan beperk je de ruimte die je eerder had gegeven. Ook in dit geval is het beter om (zowel aan het begin, midden als einde van de periode) niet bij te sturen.
  • De derde intrinsiek gemotiveerde groep behaalt direct goede en opmerkelijke resultaten. Zowel aan het begin en in het midden van een  periode ben je druk bezig om deze gemotiveerde groep bij te staan en beoordeel je hun resultaten.
  • Leerlingen uit de eerste twee groepen zien dat de derde groep goed aan het werk is. Voor hen kan dit betekenen dat ze bij de volgende periode het gedrag van de intrinsiek gemotiveerde leerlingen overnemen (zowel aan het begin, midden als einde van de periode).
  • Elke periode rond je af met een rapportcijfer. In de laatste weken van een periode is duidelijk wie nog geen resultaat heeft behaald. Je kondigt aan dat jij in de laatste weken van de periode deze leerlingen gaat helpen bij het behalen van een minimaal resultaat. Een aantal snelle leerlingen vraag je jou hierbij te helpen (Aan het einde van de periode).

Geen dwang én de vrijheid om alleen het minimale te doen brengt risico’s mee: het risico dat leerlingen hun tijd verprutsen. Daarnaast levert deze vrijheid ook kansen voor leerlingen om te ontdekken waar ze werkelijk in zijn geïnteresseerd (zie hieronder het citaat bij de credits van Biesta de opmerking ‘Educatieve wijsheid die risico toelaat’).

5.5 Beoordeling

Bij deze link staat uitgebreid vermeld hoe de beoordeling in zijn werk gaat bij leerlinggestuurde lessen. Vergeet niet deze link over beoordeling te bekijken!

5.6 Inspiratie en naamgeving van dit onderwerp

Tot voor kort had dit onderwerp de naam Assessement. Uit onderzoek in Engeland blijkt dat Formative assessment effectief is. Inspiratie voor dit onderwerp Leerlinggestuurd onderwijs van Vriendelijk orde houden, komt onder andere van het dit artikel. Assessment ARF beyond blackbox

Deze naam ‘Leerlinggestuurd onderwijs’ is in gebruik sinds juli 2020. Voor die tijd was de naam van dit onderwerp (aansluitend bij het bovenstaande artikel) ‘assessment’. De term assessement kent veel definities en zorgde indertijd op deze site voor verwarring. De nieuwe naam van dit onderwerp Leerlinggestuurd onderwijs neemt deze verwarring weg. Bij deze naam past maar één vraag: Wat sturen de leerlingen aan? Daarom begint dit onderwerp met het voorbereiden van een reeks opdrachten waarmee de leerling zichzelf aanstuurt.
Meer informatie over assessment? Clarke (2014) Shirley

5.7 Praktijkvoorbeeld

De twee onderwerpen van deze site die te maken hebben met autonomie van leerlingen:  leerlinggestuurd onderwijs en Geef leerlingen invloed zijn gedurende drie jaar (2014-2017) in de praktijk gebracht door Johan ’t Hart bij het vak muziek. Deze praktijk is onderzocht door Evert Bisschop-Boele en Kees van der Meer van het Prins Claus Conservatorium van Groningen.

Praktijkvoorbeeld leerlinggestuurde muziekles

5.8 Raakvlakken

Vergelijkbare initiatieven en modellen die te maken hebben met leerlinggestuurd onderwijs zijn ruimschoots voorhanden:

Self-Determination Theory

Vertaling van de Self-Determination Theory en aanknopingspunten met Vriendelijk orde houden.

High impact learning
bron van dit artikel: te-learning.nl

https://www.leraar24.nl/gip-model-in-het-speciaal-onderwijs/
Bij deze link meer informatie over het GIP-model. Met dit model stel je leerlingen in staat om zelfstandig te werken. Als iedereen vanuit een eigen motivatie zelfstandig met jouw vak bezig is, werkt dat verbroederend, inspirerend en kalmerend.

Leerlevels.nl

6 Opbouw van de les

Om alle aspecten van Leerlinggestuurd aonderwijs tot hun recht te laten komen is zowel  ruimte nodig voor eigen initiatief (Zelfwerkzaamheid), als tijd voor het delen van expertise met de hele klas (Aandacht centraal).

6.1  Zelfwerkzaamheid

Bij Leerlinggestuurd onderwijs vraag je zelfwerkzaamheid van je leerlingen. De mate waarin leerlingen daartoe in staat zijn verschilt. Geef opdrachten op maat. Als je leerlingen niet gewend zijn zichzelf aan te sturen, begin dan voorzichtig met het aanbieden van twee alternatieven. Als je leerlingen na verloop van tijd gewend raken aan het maken van keuzes, vergroot dan het aantal alternatieven en daarmee hun keuzevrijheid.  Tijdens het zelfstandig werken, ontwikkelen je leerlingen verschillende vormen van expertise.

Als je merkt dat een leerling om wat voor reden dan ook geen connectie heeft met de leerstof, help deze leerling dan op weg tot hij of zij genoeg weet om zelfstandig verder te gaan. Vaak gaat het om een eerste handreiking zodat ze verder kunnen.

Bij leerlinggestuurd onderwijs merken leerlingen dat jij hun wensen serieus neemt. Dat verhoogt hun motivatie.

Nietzsche:
Om een dansende ster te baren moet je eerst chaos in je dragen. Gebrek aan consistentie, verandering van gedachte en een drang om te zwerven waren een kwestie van plicht. Een vaststaande mening was een dode mening, een vastbesloten geest een dode geest, minder waard dan een insect; hij zou vermorzeld moeten worden onder je voet en totaal vernietigd.
Prideaux (2018)

6.2 Expertise uitwisselen tijdens frontaal lesgeven

Tijdens frontaal lesgeven is de aandacht centraal. Dan is er ruimte om samen de individueel verkregen expertise te delen. Bied je leerlingen tijdens deze uitwisseling van expertise de ruimte om van rol te wisselen en in afwisseling oefeningen te leiden. Bedenk voor dit centrale deel interactieve werkvormen waarbij iedere leerling iets kan inbrengen.

7 Leerlingen sturen zichzelf

Je leerlingen gaan aan de slag en kiezen ze één van de door jou beschikbaar gestelde onderwerpen.

7.1 Leerstijl

Leerlingen hebben verschillende leerstijlen. Geef ze daarom de ruimte om zelf te bepalen op welke manier ze jouw vak bestuderen. Een aantal leerlingen zullen kiezen voor gesloten opdrachten en voor duidelijke structuur. Andere leerlingen gaan op onderzoek uit en kiezen voor open opdrachten. Zo ontdekt iedere leerling andere aspecten van jouw vak. Wie  ‘creatief’ wil zijn, krijgt daarvoor binnen een leerlinggestuurde aanpak de gelegenheid. Daarnaast zijn er voor de leerlingen werkzaamheden die te maken hebben met het verkrijgen van vastgestelde vaardigheden.

7.2 Coachen

Je stelt minimumeisen maar je dwingt je leerlingen niet tot uniformiteit. In plaats van van minuut tot minuut te bepalen wat iedereen doet, ben je nu meer coach. De belangrijkste uniformiteit die je vraagt, is je leerlingen elkaar niet storen. Geef daarom in dat opzicht het goede voorbeeld en wees altijd vriendelijk en duidelijk (Toon gewenst gedrag). Zo geef je je leerlingen  de ruimte om (een deel van) hun leerproces aan te sturen en maak je hen  eigenaar van hun leerproces. Je nodigt je leerlingen uit om in hun eigen tempo aan het werk gaan. Zo voelt jouw vak voor hen aan als een avontuur en jij laat je verrassen door hun hun resultaten.

7.3 Minimumeisen die je stelt aan je leerlingen

Je vraagt elke periode steeds het volgende van je leerlingen:

  1. stoor niemand,
  2. test de basisstof met je app, als het lukt, laat het zien aan de docent,
  3. presenteer het door jouw gekozen onderwerp aan de docent.

Met het stellen van de eerste eis help je je leerlingen zich sociaal op te stellen.

Met het stellen van de tweede en derde eis geef je aan wat je van je leerlingen verwacht op jouw vakgebied. Daarbij bepalen jouw leerlingen zelf de manier waarop ze zich inzetten.  Weinig inspanning hoe in dit geval niet te betekenen dat een leerling afvloeit naar een ander schooltype. Die beslissing is naast inzet ook afhankelijk van talent.

Dat levert zowel voor de leerling als voor de docent voordelen op. Bij de kleine groep leerlingen die onderpresteren, hebt de tijd om uit te zoeken waarom dat zo is. Een reden voor onderpresteren kan zijn: ontbrekende voorkennis, gebrek aan concentratie, een handicap, niet weten hoe te beginnen of geen aanleg voor de gevraagde vaardigheden. Onderzoek waarom de leerling niet optimaal functioneert of laat de leerling ondersteunen  door een snelle leerling.

Vergeet niet deze link te bekijken met uitgebreide informatie en achtergronden bij de beoordeling bij een leerlinggestuurd onderwijs

7.4 Talent

Het is goed je te realiseren dat er twee typen talent zijn: ‘Al aanwezig talent’ en ‘potentieel talent’:

  • Al aanwezig talent
    Bij het onderwerp Kennismaken adviseert Vriendelijk orde houden om aan het begin van het jaar te onderzoeken wat jouw  leerlingen al kunnen op jouw vakgebied. Speur naar talent, bied leerlingen met al aanwezig talent de kans om direct het voortouw te nemen in je lessen en geef ze de kans hun klasgenoten te helpen. Doe je dit niet, dan voelen getalenteerde leerlingen zich bij jouw lessen miskend.
  • Potentieel talent
    Doordat je leerlingen steeds nieuwe onderwerpen kiezen, krijgen ze de kans te ontdekken ze voor nieuwe onderwerpen talent hebben.

7.5 Effecten leerlinggestuurd onderwijs

Met hun kennis en intrinsieke motivatie inspireren je leerlingen jou en inspireren ze elkaar. Leerlinggestuurde onderwijs brengt je leerlingen in contact met meerdere aspecten van je vak, zodat ze nieuwe wegen inslaan en nieuwe ontdekkingen doen. Zo krijgen ze de kans hun talenten te ontdekken. Er ontstaat een aantrekkelijk leerklimaat. Jij werkt met een   enthousiaste groep die het fijn vinden om bezig te zijn met jouw vak.

Talent heeft de tijd nodig om te ontwikkelen en vereist voortdurend ruimte om te mogen kiezen. Talent openbaart zich geleidelijk bij jouw leerlingen. Als je de vergelijking trekt tussen een plantje dat klein begint en later uitgroeit tot een grote boom, dan werkt het averechts als je tijdens die ontwikkeling er bovenop zou gaan staan. Ook helpt het niet de jong scheut uit de grond te trekken! Laat je leerlingen rustig groeien en laat hen voornamelijk met rust.

8 Tegengeluiden

Als je aan de slag gaat met Leerlinggestuurd onderwijs, houd er dan rekening mee dat een aantal collega’s geen vertrouwen hebben in deze aanpak. Mogelijk zeggen ze: “Ik heb differentiatie vele malen om mij heen én bij mezelf zien mislukken”.

Ook de auteurs, Paul A. Kirschner , John Sweller & Richard E. Clark, van het artikel ‘Why Minimal Guidance During Instruction Does Not Work: An Analysis of the Failure of Constructivist, Discovery, Problem-Based, Experiential, and Inquiry-Based Teaching’, dat is te downloaden als pdf. hebben geen vertrouwen in experimenten waarbij je leerlingen de ruimte geeft. Om dit te onderbouwen combineren ze gegevens van vele onderzoeken.

8.1 Valkuilen leerlinggestuurd onderwijs

  1. Wie onvoldoende ervaring heeft met aan- en bijsturen krijgt bij Leerlinggestuurd onderwijs te maken met ordeproblemen.
  2. Wie op voorhand Leerlinggestuurd onderwijs afwijst, zal de eerder genoemde voordelen  (zie ook bovenaan de ‘Vergelijking docentgestuurd en leerlinggestuurd’) niet leren kennen.

8.2 Vergroten van de kans op succes

Pas als je aan de slag gaat met Leerlinggestuurd onderwijs weet je of het bij jou past. Er is geen garantie op succes.

De kans op succes vergroot je door eerst met de handvatten van Vriendelijk orde houden te werken aan Orde Maken en Orde HoudenHet  voornaamste doel is het verbeteren van de orde en de werksfeer en ervaring opdoen met aan- en bijsturen van leerlingen. Als dat lukt en de resultaten verbeteren, onstaat ruimte om een omgeving voor te bereiden met keuzes voor leerlingen waarmee je leerlingen zeggenschap krijgen over (een deel van) hun eigen leerproces. Om jouw lesmateriaal steeds beter te laten landen, vraag je je leerlingen de door jou gemaakte lesstof te beoordelen. Zo ontstaat er geleidelijk een steeds beter functionerende leeromgeving met feedback van twee kanten. Jij geeft je leerlingen feedback en zij geven jou feedback.  Jouw intrinsiek gemotiveerde leerlingen verrassen jou met steeds nieuwe invalshoeken zodat jij zelf steeds breder op de hoogte raakt van de jouw eigen vak.

Programma’s met Artificial Intelligence zoals Leerlevels en de Khan Academy ondervangen mogelijke bezwaren ten aanzien van de voorbereiding die voorafgaat aan Leerlinggestuurd onderwijs en wellicht ook van de auteurs van het bovengenoemde artikel. Bij AI volgt iedere leerling zijn eigen route en beschikt dan bij alle gekozen routes uiteindelijk over de benodigde basisstof met als groot voordeel dat AI een groot deel van het nakijkwerk van jou overneemt.

1.23 Iedereen is zelfstandig aan het werk.
1.46 Vraag je leerlingen als ze met een iPad werken om deze met het beeldscherm naar het centrum van de klas te richten. Zo zie je in een oogopslag wat ze doen op hun iPad. Dit sluit aan bij het thema ‘leren zichtbaar’. (Verwachtingsmanagement)
N.B. Er zijn programma’s waarmee je alle beeldschermen digitaal in een oogopslag kunt bekijken. Het nadeel daarvan is dat je zelf voortdurend naar een scherm zit te kijken en geen oog meer hebt voor wat er om je heen gebeurt.

Als je vriendelijk en duidelijk lesgeeft, ontstaat er rust in de klas. Zo krijg je de ruimte om allerlei werkvormen waarbij zelfstandig werken centraal staat uit te proberen en te vergelijken.

9 Tips

  • Als je start met Leerlinggestuurd onderwijs, bied dan slechts twee keuzes aan. Bij elke volgende periode verhoog je geleidelijk het aantal onderwerpen waaruit de leerlingen kunnen kiezen. Na de eerste periode krijg je tips van je leerlingen, die kun je gebruiken om te bepalen welke onderwerpen je zou kunnen toevoegen.
  • Stel een willekeurige vraag aan je leerlingen en laat ze het antwoord zoeken op internet. Wie het antwoord als eerste weet, vraag je hoe hij of zij het antwoord heeft gevonden. Dan mag die leerling zelfstandig gaan werken. De anderen krijgen een nieuwe vraag. Dit gaat door tot iedereen een keer als eerste iets heeft gevonden op internet.Zo vergroot je hun vaardigheden om zelf antwoorden te vinden.
  • Laat individuele motivatie, ervaringen en belangstelling centraal staan en geef per onderwerp opties voor leerlingen met verschillende leerstijlen.
  • Neem naast de rol van docent ook de rol van coach aan.
  • Gebruik de actualiteit als kapstok: voorbeeld voor het vak economie: salarissen voetbal, loononderhandelingen.
  • Maak voordat je leerlingen aan het werk gaan duidelijk wat jij van ze verwacht (Verwachtingsmanagement)
Credits
Gert Biesta – www.gertbiesta.comHet meedenken van Gert Biesta heeft bijgedragen aan de manier waarop dit onderwerp ‘Leerlinggerichte onderwijs’ nu is vormgegeven.
In een mail aan Johan ’t Hart schreef Gert Biesta in 2015:
‘Het vraagt educatieve wijsheid van de docent die immer de keuzes maakt en bepaalt, iets nieuws inbrengt en de jongere helpt zich los te maken van de logica van diens eigen grillen. Een educatieve wijsheid die risico toelaat.
Nick Sorensen – Bath Spa UniversityIn 2014 stuurde Nick aan Johan ’t Hart een artikel op over Assessment: Assessment-ARF_beyond_blackbox.pdf
Mede door dit artikel gaf Johan ’t Hart zijn muzieklessen vorm op de manier van assessment. Informatie over dit onderwerp was bij ‘Vriendelijk Orde Houden’ eerst te vinden bij het onderwerp ‘Assessment’, inmiddels is dit onderwerp hernoemd naar ‘Leerlinggestuurd onderwijs’. Bovenaan deze pagina staat bij ‘Voorbeelden’ een link naar het genoemde artikel over assessment.
Evert Bisschop-BoeleIn 2017 onderzocht Kees van der Meer op uitnodiging van Evert Bisschop-Boele de muziekpraktijk van Johan ’t Hart. De aanleiding voor het onderzoek was dat Evert in 2015 een stuk schreef in het tijdschrift Kunstzone dat inhoudelijk voor een groot deel samenviel met de plannen van Johan ’t Hart.
De vragen die Kees en Evert stelden aan Johan ’t Hart over zijn muziekpraktijk en over zijn leerlinggerichte aanpak, hebben hem inzichten gegeven waarmee dit onderwerp mede is vormgegeven. Daarvoor dank ik hem.
Het onderzoek is beschikbaar bij de voorbeelden bovenaan deze pagina: zie ‘praktijkvoorbeeld’
Jan Wolters – Voormalig stagebegeleider en vriend van Johan ’t HartIn gesprekken met Johan ’t Hart adviseerde Jan het onderwerp ‘Assessment’ voortaan ‘Leerlinggestuurd onderwijs’ te noemen. Deze nieuwe naam past veel beter bij de inhoud en maakt het onderwerp toegankelijk voor docenten.