Praktijkvoorbeeld leerlinggestuurde muziekles

Na 34 jaar ervaring met het geven van muzieklessen besloot Johan ’t Hart zijn lessen op een andere manier in te richten. Nu volgt zijn verslag van deze omslag. Zijn nieuwe aanpak met leerlinggestuurd onderwijs komt terug bij de invalshoek Lesinhoud van Vriendelijk orde houden (VOH)

Inleiding

De eerst 34 jaar (1980-2014) als muziekdocent op het Pieter Nieuwland College gaf ik voornamelijk lessen die ik nu als een combinatie van docentgestuurd- en leerlinggestuurd onderwijs zou omschrijven. Hoewel ik niet ontevreden was, kreeg ik toch het  gevoel dat veel van mijn leerlingen meer zouden moeten kunnen dan ze tot op dat moment lieten zien.

Nu volgen twee fragmenten uit deze eerste periode

2010 De fragmenten van deze video zijn onder te verdelen in:

Docentgestuurd onderwijs:

  1. Leerlingen nemen allemaal deel aan dezelfde oefening op hetzelfde moment.
  2. Ritme oefeningen met gebaren om aan te geven welk ritme er gespeeld gaat worden.
  3. Leerlingen spelen samen een orkest vormen en één stuk uitvoeren (Faras Ali)

Leerlinggestuurd onderwijs:

  1. Leerlingen krijgen de kans zich gedurende twee lessen voor te bereiden op een presentatie.
  2. Leerlingen treden op in de klas

2012

Leerlinggestuurd:

  1. Leerlingen bereiden zich terwijl ze schriftelijk communiceren voor op een presentatie.
  2. Een groot aantal van mijn leerlingen trad buiten de lessen om op voor de hele school. Dit laatste droeg sterk bij tot aan hun motivatie.

vervolg inleiding

Waarom wilde ik mijn leerlingen nog meer dan voorheen (een deel van) hun eigen ontwikkeling laten bepalen?

Ik merkte dat sommige leerlingen veel sneller leerden dan anderen. Als een leerling door mijn vak werd gegrepen dan kon zo’n leerling in korte tijd grote vooruitgang boeken. Ik wilde proberen om deze groeispurt vaker te laten plaatsvinden. Daarom gaf ik de laatste drie jaar als muziekdocent (2015-2017) leerlinggestuurd onderwijs. Ik vroeg mijn leerlingen, nog meer dan voorheen, zichzelf aan te sturen.

Voorbeeld 2 uit 2017 uit de tijd dat ik leerlinggestuurd onderwijs gaf.

Alle lessen die ik in de laatste drie jaar gaf, werkten mijn leerlingen eerst 20 minuten zelfstandig en daarna improviseerden we 20 minuten in een kring.

De reden dat ik deze video maakt was dat veel docenten mijn lessen bezochten. Om ook nadat ik gestopt zou zijn nog docenten te laten zien wat ik bedoel met leerlinggestuurd onderwijs heb ik deze video opgenomen waarin de belangrijkste elementen van Vriendelijk orde houden te zien zijn: leerlingen kiezen een onderwerp en werken daar zelfstandig aan waarmee ze hun intrinsieke motivatie vergroten.

vervolg inleiding

Hieronder vergelijk ik mijn manier van werken van de eerste 34 jaar met die van de laatste 3 jaar.  Terugkijkend zie voornamelijk voordelen bij leerlinggestuurd onderwijs. Had ik dat maar eerder geweten! Ik genoot ervan als mijn leerlingen met intrinsieke motivatie aan de slag gingen.

Ik kon deze stap zetten omdat ik gewend was om al mijn lesmateriaal zelf te maken en omdat ik niet was gebonden aan een sectie die werkte met een lesmethode. Ik hoop dat docenten die willen overschakelen op leerlinggestuurd onderwijs van mijn ervaringen kunnen profiteren en dat ze (liefst in samenwerking) een vergelijkbare transitie ondergaan.

Bij het bepalen of een leerling overgaat of niet was het vak muziek op mijn middelbare school geen bepalende factor. Men noemde het vak ‘een vak achter de streep’. Desondanks lukte het mij toch om in de laatst 3 jaar leerlingen te laten werken voor een cijfer door een alternatieve manier van beoordeling met vinkjes.

In 2017, het laatste jaar dat ik lesgaf, is onderzoek gedaan naar mijn lespraktijk. De vragen die de onderzoekers stelden hebben mijn aanpak nog verder aangescherpt.

Inhoudsopgave

  1. Intrinsieke motivatie
  2. Vergelijking Docentgestuurd- en Leerlinggestuurd onderwijs
  3. Eigen ontwikkeling vormgeven
    3.1 De eerste les van een blok van acht weken
    3.2 De eerste les van een volgend blok van acht weken
    3.3 De tweede les van een periode
  4. Hoe richt je je lokaal zo in dat 30 leerlingen zelfstandig kunnen werken
  5. Leerlingen zelfstandig aan het werk
  6. Presentatie voor de docent of voor de hele klas
    6.1 Presentatie alleen voor de docent tijdens zelfstandig werken
    6.2 Presentatie voor de hele klas tijdens het frontale deel van de les
  7. Aandacht centraal
  8. Geen weg terug
  9. Leerlinggestuurde muzieklessen
  10. Zelfwerkzaamheid
    10.1 Filmfestival
    10.2 Afscheid van Peter van der Bosch
  11. Afbeeldingen

1 Intrinsieke motivatie

Om meer leerlingen een groeispurt te laten maken begreep ik dat het nodig was om een de rigoureuze stap te maken naar leerlingen die zichzelf aansturen. Bij mijn aanpak speelde de manier van beoordelen een grote rol. Hieronder vergelijk ik mijn manier van werken van de eerste 34 jaar met die van de laatste 3 jaar. Wat ik hoop is dat andere (muziek) docenten daarmee sneller handvatten krijgen om een vergelijkbare stap te zetten. Terugkijkend zie alleen maar voordelen van deze overstap die ik maakt in de laatste drie jaar van mijn loopbaan als muziekdocent.

Ook met de combinatie van docentgestuurd- en leerlinggestuurde lessen behaalde ik goede resultaten. Toen ik er mee stopte moest ik ook een aantal hoogtepunten die bij de docentgestuurd onderwijs achterlaten achter mij laten (gezamenlijk zingen liet ik achterwege bij de nieuwe opzet). Ik had echter het sterke vermoeden dat leerlinggestuurd onderwijs nog meer vruchten kon afwerpen. Mijn pensioen kwam dichterbij en ik had nog maar drie jaar om leerlinggestuurd onderwijs uit te proberen. De grote stap naar leerlinggestuurd onderwijs heb ik daarom gezet onder druk van de tijd. (Als ik het nu niet  doe, doe ik het nooit).

Hieronymus van Alphen schreef in 1787 “Mijn spelen is leren, mijn leren is spelen”. Ik zou hieraan toe willen voegen in 2021 “Mijn onderwijzen is spelen”.

Bij leerlinggestuurd onderwijs werken de leerlingen aan eigen projecten en verbaasden zij mij voortdurend met hun nieuwe invalshoeken. Ook vroeg ik ze na elke rapportperiode om feedback. Dit droeg bij aan de kwaliteit van mijn lessen. Dit alles had ik niet willen missen.

Vormgeving onderwijs

Hoe maakt je een leeromgeving waarbinnen leerlingen zich ontplooien?  Bij leerlinggestuurd onderwij vraag ik mijn leerlingen elke lesperiode (rapportperiode/blok)  zichzelf aan te sturen met de volgende serie opdrachten:

  1. Kies een onderwerp
  2. Beschrijf je voorkennis.
  3. Bepaal je doel (Wat wil je aan jou voorkennis toevoegen?)
  4. Maak een plan van uitvoering.
  5. Zoek informatie en vraag hulp van deskundigen, klasgenoten of vraag hulp aan je docent.
  6. Presenteer de resultaten van de door jou gekozen open opdracht aan de docent. Schat voordat je de presentatie geeft in welk cijfer je zult krijgen. Na de presentatie vergelijkt de docent jouw cijfer met dat van hem of haar.  Over het verschil tussen beide cijfers gaan jullie in gesprek.
  7. Beoordeel de basisstof op een zelfgekozen moment met een app.
  8. Toon de resultaten die je behaalt met de app aan de docent tijdens zelfstandig werken.
  9. Aan het einde van de eerste periode beoordeel je het door jou gebruikte lesmateriaal en geef je suggesties voor verbetering. De docent kiest uit al jullie suggesties een aantal uit en gaat daarmee aan de slag.
  10. Bij de start van een periode beoordeel je in hoeverre het doel dat je vaststelde aan het begin van de voorafgaande periode is behaald. Aan de hand daarvan bepaal je de grootte van jouw doel voor de komende periode. Bij goede resultaten in de voorafgaande periode kun je een ambitieus doel stellen, bij mindere resultaten bepaal je een kleiner doel.  Op termijn leer je hierdoor jezelf in te schatten en krijgt je een reëel beeld van je capaciteiten.

2 Vergelijking docentgestuurd- en leerlinggestuurd onderwijs

De laatste drie jaar maakte ik de overschakeling van een combinatie van docentgestuurd- + leerlinggestuurd onderwijs naar alleen maar leerlinggestuurd onderwijs.

In de onderstaande tabel zie je hoe ik als muziekdocent beide stijlen heb uitgeprobeerd.

34 jaar ervaringen met docentgestuurd onderwijs 3 jaar ervaringen met leerlinggestuurd onderwijs
Voorkennis Als beginnend docent met een afgeronde opleiding conservatorium schoolmuziek stond ik voor de vraag wat ik met de leerlingen zou gaan doen. Als ervaren docent stelde ik mijzelf de vraag of het mogelijk was leerlingen een deel van hun eigen ontwikkeling zelf te laten bepalen. Ik wist uit eigen ervaring dat ikzelf het liefste alles zelf uitzocht. Zou ik mijn leerlingen ook op die manier aan het werk kunnen zetten?

Ik durfde deze stap te nemen omdat ik veel ervaring had met orde maken én om dat ik vele onderwerpen al eens frontaal had behandeld.

Voorbereiding en Format Ik bereidde lessen voor en hoopte dat mijn leerlingen die lessen zouden waarderen. Aan het maken van een succesvolle les ging veel denkwerk en vaak jaren testen vooraf. De ene les was meer succesvol dan de andere. Gaandeweg ontstonden er een aantal succesnummers.

De meest succesvolle lessen (b.v. zingen – soundmix) kregen dan iets weg van een format. Zo gaat het nu eenmaal het beste. Ik bleef mijzelf bij die geslaagde lessen herhalen. Naast dat ik wist dat deze lessen goed zouden verlopen, voelde het ook als een val: Hoe meer succes, hoe meer herhaling, hoe minder creativiteit.

Verschillende onderwerpen bereidde ik voor en zette deze klaar op internet. Ook bedacht ik een format voor mijn lessen:

  1. De leerlingen komen binnen en bereiden zich voor op zelfstandig werken (5 minuten)
  2. Iedereen werkt aan eigen projecten (20 minuten)
  3. Overschakelen van zelfstandig werken naar frontaal lesgeven (5 minuten)
  4. We doen gezamenlijk oefeningen waarbij leerlingen in afwisseling de leiding nemen (20 minuten)
Activiteiten van leerlingen Ik geef elke les een show.De leerlingen doen mee met door mij bedachte activiteiten.Als je als buitenstaander een les van mij bezocht, zag je doorgaans slechts één activiteit (zie foto  raaigras onderaan, een wei waar alleen maar één soort gras groeit). De leerlingen bedenken zelf wat ze gaan doen. Ter afronding geven mijn leerlingen een presentatie en verbazen mij met hun uiteenlopende optredens.
Succes Succeslessen:

  • Vier lessen achter elkaar gezamenlijk zingen om de vleugel. De leerlingen hadden dan een multomap met 40 nummers en mochten nummers kiezen. Als ik een nummer mij begon te vervelen, verwisselde ik bij de multomappen dat nummer voor een ander nummer.
  • De soundmix (iedereen trad na elkaar om met microfoon en zong mee met een bestaand nummer, playbacken mocht niet).
  • Drummen. Alle brugklassers kregen één les drummen. De rechtervoet tikte op de grond (basdrum). De rechterhand tikte in de lucht, de linkerhand tikte op de rechterknie. Nadat we dit gezamenlijk hadden geoefend, mochten de leerlingen om de beurt op het drumstel proberen of het daar ook lukte.
Direct werd duidelijk dat leerlingen nu op een ander manier profiteerden van mijn de kansen die ze kregen: Ze bleken thuis langer door te gaan met het werken aan opdrachten die ze zichzelf hadden gesteld. Een paar opmerkelijk verhalen:

  • Een ouder belt op en vertelt. Onze dochter speelt bij u Ukelele. Mijn man en ik hebben ook Ukelele gekocht en spelen met onze dochter mee. Wat vindt u daarvan? Mijn reactie was: ga zo door!
  • Een leerling was druk tijdens het zelfstandig werken. Dit leidde ertoe dat hij een reflectieverslag (Tijdrovende opdracht) moest schrijven. Daar raakte hij van in de put. Zijn moeder belde mij op en vertelde dat hij maar niet kon begrijpen waarom ik hem een reflectieverslag liet maken. Zij vertelde dat hij als hij thuiskwam, hij alle oefeningen van school deed met zijn zus en dat ze niet van ophouden wisten! Ik vroeg aan de moeder of zij haar zoon kon vragen  mij één zin kon schrijven: ‘Ik ga proberen iets minder te praten’. Hij leverde deze zin in op een heel klein strookje papier, gaf mij een cadeau en daarna verbeterde de verstandhouding. Hij is de leerling die dirigeert in de video ‘de ideale les’.
  • Ik vroeg mijn leerlingen om tijdens het zelfstandig werken schriftelijk te overleggen. Dat betekende dat ze bij de communicatie zowel tekst als lichaamstaal gebruikten om elkaar iets duidelijk te maken. Dat was prachtig om te zien!
    Bekijk de video uit 2012 hierbovenIk stel een app beschikbaar voor al mijn leerlingen. Bij die app zie ik hoever de leerlingen komen met hun muziekkennis. Zij kunnen ook zien hoe ver ik ben! Een aantal leerlingen zien het als een uitdaging mijn resultaten te overtreffen!
Verbeterpunten Naast de succesnummers waren er ook minder soepel lopende lessen. Jaar in jaar uit probeerde ik deze lessen beter te laten verlopen. Ik vroeg mijn leerlingen tijdens een evaluatie aan het einde van het jaar om verbeterpunten. Die verwerkte ik in het lesaanbod van het volgende jaar. Na elke periode vroeg ik de leerlingen wat ik aan het lesmateriaal kon verbeteren. Dat zorgde voor een breder aanbod met minder fouten.
Beperkingen van deze aanpak Ik bepaalde de lesstof en gebruikte trucks om mijn leerlingen met mijn interactieve werkvormen daarin mee te krijgen. In het begin krijg je niet alle leerlingen mee. Een reden hiervoor is dat niet elke leerling ervaring heeft met zelfstandig werken. Al vrij snel keken de leerlingen van elkaar de kunst af en gingen de meeste leerlingen zelfstandig aan het werk.
Show Ik geef elke les een show en hield de leerlingen bezig. Mijn leerlingen geven hun eigen show en nemen daarbij de regie.

3 Eigen ontwikkeling vormgeven

De eerste les van een blok is cruciaal. Daarin maak je duidelijk dat de leerling aan het roer staat.

3.1 De eerste les van een blok van acht weken

Om een beeld te krijgen van hoe leerlinggestuurd onderwijs er in de praktijk uitziet, beschrijf ik nu hoe ik hoe de eerste les eruit van het jaar eruit zag bij de start van de eerste rapportperiode.

De leerlingen krijgen van mij een formulier om in te vullen (zie onderaan de lijst met onderwerpen). Ze kiezen twee onderwerpen met als restrictie dat ze slechts één zeldzaam instrument mogen kiezen (DJ set, drums, elektrische gitaar). De overige instrumenten mochten ze altijd gekozen kiezen (9 akoestische gitaren, 11 plaatsen om piano te spelen). Onderaan het formulier stonden de restricties.

In stilte schrijven ze hun wensen op. Als ze klaar zijn leveren ze het formulier bij mij in, ik controleer of ze een toegestane keuze hebben gemaakt. Als het in orde is gaan ze in de kring zitten. Dit alles duurt ongeveer 10 minuten. De rest van de les besteden we aan oefeningen waarbij de aandacht centraal is, voor frontaal lesgeven.

Thuis maakte ik een indeling waarbij ik door de gestelde restricties in staat was meestal de eerste keus te honoreren en als dat niet ging de tweede.

3.2 Hoe ziet de eerste les van blok 2 tot en met 4 eruit?

Voor de duidelijkheid, in het eerste blok is er geen voorafgaand blok, in de nu volgende blokken wel. Om de leerlingen te laten reflecteren op het voorafgaande blok, gaf ik hen zowel het door henzelf ingevulde formulier van blok 1 terug als een nieuw formulier voor blok 2, zodat ze, rekeninghoudend met de resultaten in het eerst blok, een weloverwogen, haalbare keuze konden maken voor het tweede blok.

Ik gaf ze vanaf blok 2 twee formulieren

  1. Het formulier dat ze aan het vorige hadden ingevuld
  2. Een nieuwe formulier voor het nieuwe blok waarop ze reflecteerden op het vorige blok én hun nieuwe wensen kenbaar maakten. Als het nieuwe formulier was ingevuld, leverden ze beide formulieren in en gingen ze in de kring zitten. Ook dit duurde 10 minuten.

3.3 De tweede les van een periode

Ik lees voor wie wel onderwerp kan gaan doen. De leerlingen pakken hun iPad, zoeken de bijbehorende PowerPoint op en gaan aan het werk. Het kon dan gebeuren dat er twee leerlingen naar mij toe kwamen die van onderwerp wilden ruilen. Dat kon alleen in de tweede les.

4 Hoe richt je je lokaal zo in dat 30 leerlingen zelfstandig kunnen werken?

In de video hierboven zie je dat een aantal instrumenten bespeeld werden met een koptelefoon: piano, elektrische gitaar, dj set, basgitaar. Gitaren en percussie (maximaal 4 percussionisten per klas en graag zacht spelen) waren akoestisch. Om ruimte te creëren om te lopen had ik vier blokken van tafels gemaakt. Ook had ik op krukken in plaats van stoelen. Daarmee konden de leerlingen zich goed verplaatsen naar een geschikte werkplek.

5 Leerlingen zelfstandig aan het werk

Wat deden de leerlingen tijdens het zelfstandig werken? Ze verbonden zich met activiteiten die ik had klaargezet én ze verzonnen daar nieuwe dingen bij. Ik zag dat de meeste leerlingen goed aan het werk gingen maar ik weet zeker dat ze van alles geleerd hebben wat mij is ontgaan. Maar waarom zou ik alles moeten weten? Zij zijn toch de baas over wat ze doen? Mijn rol is alleen het faciliteren van hun ontwikkeling en ze uit te nodigen om aan de slag te gaan met de vakkennis van het vak waarvan ik hou: muziek.

voorbeelden:

  • Een leerling vindt het prettig om met de app te werken en gaat eindeloos door met het behalen van nieuwe levels. Dit verschijnsel heb ik bij meerdere vakken gezien. Zo zag ik een meisje dat bij het vak Frans eindeloos lang oefende met een app en daarmee een enorme woordenschat verkreeg. Een aantal leerling gingen op deze manier om met de app ‘In Tempo’ die ikzelf had klaargezet. Het leek op ‘gameverslaving’.
  • Een leerling kiest steeds het onderwerp muziekgeschiedenis. Dat doet zij drie jaar lang bij elke periode. In het derde jaar dat ik haar lesgeef vraag ik, waarom kies je steeds muziekgeschiedenis? Zij geeft aan dat ze muziekrecensent wil worden.
  • Een leerling is blijven zitten en komt in een klas waarbij iedereen maximaal profiteert van de geboden ruimte. Vorig jaar zat hij in een klas met problemen en dit jaar neemt hij zich voor om weer eens lekker te gaan storen. Al meteen merkt hij dat de andere leerlingen daar geen interesse in hebben. Ze gaan lekker aan het werk. Daar zit hij dan achter een elektrische piano en denkt: Hoe kan ik deze les verstoren? Hij ziet geen andere kans dan de alle stekkers uit de piano te halen. Als ik bij hem kom zie ik dat de stekkers eruit zijn en vertel hem dat vlak daarvoor alle stekkers er nog inzaten. Hoe komt dit? Hij weet van niets. Ik stop de stekkers er weer in en vraag hem de piano te gebruiken waar deze voor bedoelt is n.l. er op te gaan spelen. Na een paar lessen vraagt de leerling: Hoe moeilijk is Claire de lune? Ik vraag of hij het stuk van Debussy bedoelt. Hij bevestigt dit. Ik geef aan dat als ik nu begin met studeren ik als ik 80 jaar oud ben het waarschijnlijk nog niet kan spelen (het is een heel lastig stuk). Hij besluit nu om te bewijzen dat het hem toch gaat lukken. Bij elke leswisseling tussen zelfstandig werken en frontale oefeningen (in het midden van de les) , gaat hij net iets langer door dan de anderen en laat dan horen hoever hij is gekomen met deze oefening! Jaren later tref ik hem aan in een muziekwinkel. Daar kun je alle piano’s uitproberen. Hij oefent nog steeds Claire de Lune van Debussy!
  • Tijdens zelfstandig werken zitten de leerlingen die gitaar kiezen bij elkaar. Ze lezen voornamelijk van tabs (een notatie speciaal voor gitaar) en passen dit toe op gitaar. Als iemand had ontdekt hoe het iets werkt, vraag ik de andere de gitaristen: kijk even naar hem, hij weet hoe het werkt!
  • Twee meisjes willen dansen, maar willen beslist niet dat anderen dat zien. Daarom oefenen ze in de gang. Ze willen zich de dans op de gang aan mij laten zien. Ik geef aan dat dat niet mogelijk is omdat ik dan niet kan zie wat erin de klas gebeurt. Dan besluiten zij hun presentatie aan mij te laten zien in de klas tijdens zelfstandig werken  (groen). De beoordeling begint en de hele klas is stil, iedereen kijkt. Zij geven aan dat iedereen gewoon moet doorgaan met zelfstandig werken en niet op hen moet letten. Helaas, iedereen kijkt toch.

6 Presentatie voor de docent of voor de hele klas?

Voordat ze gingen presenteren vulden de leerlingen een geel of groen beoordelingsformulier in (hieronder staan twee voorbeelden).  Groen betekende: beoordelen tijdens zelfstandig werken alleen voor de docent, Geel betekende: presenteren voor de hele klas. Om leerlingen te stimuleren de stap te zetten zich voor de klas te presenteren, kregen ze voor een gele presentatie één punt meer dan voor de groene.

Waarom koos ik voor deze tweedeling. Vierendertig jaar achter elkaar had ik leerlingen verplicht laten optreden. Soms kwam er een intern begeleider naar mij toe om te vertellen hoe vreselijk moeilijk leerlingen met een rugzakje dit vonden.

Mij viel echter iets anders op. Leerlingen met een probleem kwamen soms naar mij toe en maakten dan een afspraak om het optreden voor de klas te omzeilen b.v. het maken van een film waarbij een zoon met vader samenspeelt. Deze jongen deed dit bij elk blok. In de derde klas kwam hij naar mij toe: Meester, ik heb een liedje gecomponeerd, weet u een zangeres. Ik vroeg de dichtsbijzijnde leerling of zij met hem het lied wilde instuderen, en dat wilde zij. Vervolgens gaf hij aan dat ik beslist moest helpen bij het instuderen. Ik gaf aan dat ik dan alleen de eerste zin wilde doen. De rest moesten zij zelf doen, anders was het mijn optreden. Bij het optreden waren de andere leerlingen verbijsterd, dat hadden ze nooit achter deze leerling gezocht. Het wordt nog sterker! In de zesde klas kom ik dezelfde jongen in de klas tegen. Ik vraag: “speel je nog muziek”. Nee, zegt hij “ik dans”. Hij bleek een bepaalde vorm van dans waarbij je bewegingen nadoet van iemand op het scherm volledig te beheersen. Hij was, zo vertelde hij, wereldkampioen!

6.1 Presentatie alleen voor de docent tijdens zelfstandig werken

Een meisje heeft gekozen voor piano en is op eigen initiatief iets aan het instuderen. Zij vult een groen beoordelingsformulier in en laat mij horen wat ze heeft ingestudeerd. Wij geven beide een vergelijkbaar cijfer. Na de beoordeling gebruikt zij haar tijd om verder te gaan met studeren. Dat is namelijk wat zij wil: zij wil het stuk kunnen spelen. Dat staat los van de beoordeling. De beoordeling is een formaliteit.

6.2 Presentatie voor de hele klas tijdens frontale deel van de les.

Twee meisje geven een presentatie. Allebei bespelen ze een Ukelele. Ze vullen een geel beoordelingsformulier in. Zij hebben een afwijkende techniek ontwikkeld. Ze spelen om de beurt akkoorden. Zou je hier zonder te kijken naar luisteren, dan lijkt het net alsof er één persoon speelt. Deze techniek hebben zij voor het eerst bij mijn lessen geïntroduceerd en hielden dit jaren vol. Hun aanpak is nooit door andere leerlingen overgenomen, zij waren hierin uniek. Na elke presentatie vroeg ik de twee meisjes of ze ook hiermee wilden optreden. Dat deden ze graag en jaar in jaar uit deden ze mee aan voorstellingen. Ook na de derde klas, toen ik ze al geen les meer gaf en ze in de bovenbouw zaten, deden ze nog mee. De moeder van een van de meisjes belde mij een keer op met de opmerking dat ze binnen haar gezin nu allemaal Ukelele speelden en of ik dat wel goed vond. Uiteraard vond ik dat goed.

7 Aandacht centraal

Tijdens het gezamenlijk werken zaten wij in een kring. Er stonden dan drie zaken op het programma:

  1. Presentaties van leerlingen voor de hele klas
  2. Oefeningen met dirigeren
  3. Samen muziekmaken

Nu volgen er een aantal voorbeelden van wat er gebeurde als we in de kring zaten.

  • Een leerling heeft geen aanleg voor muziek. Wat we ook proberen, hij kan niet in de maat spelen. Dan verzinnen we deze oplossing. Hij gaat dirigeren. Wij nemen ons voor zo nauwkeurig mogelijk te doen wat hij vraagt. Als hij dirigeert hebben zijn aanwijzingen niets te maken met de maat. Voor het orkest (zijn klasgenoten) is dit een uitdaging! De manier waarop hij ons aankijkt, gebaren maakt, zijn timing waarmee hij ons in de war maakt, het is allemaal intrigerend.
  • Ik geef les aan een klas met dominante leerlingen. Ik laat ze om de beurt dirigeren. De meest dominante leerlingen dirigeren zeer streng. Het lijk op drillen bij militaire dienst. Ik laat zien dat dat dirigeren ook vriendelijk kan en geef ze de opdracht elkaar op een vriendelijke, uitnodigende manier te dirigeren.
  • Een groep van zes jongens wil samen optreden. Ik geef aan dat je per presentatie maximaal met twee leerlingen kunt optreden. Ze vragen mij of ze dan met zijn zessen drie optredens mogen doen waarbij ik dan steeds op twee andere leerlingen let. Van te voren maakten deze jongen afspraken met hun klasgenoten waardoor hun optredens lijken op een flash mob. Samen genoten we van deze presentaties.
  • Ik heb een nieuw instrument toegevoegd aan het bestaande instrumentarium: de gong. Als ik aangeef dat iedereen een instrument mag pakken, rennen twee jongens naar de gong en willen allebei daarop spelen. Dan zegt de een, ach ga jij maar eerst, dan ga ik wel straks!
  • Klas 3 krijgt van mij de laatste les. Daarna is het vakantie en zie ik ze niet meer terug omdat ik geen les geef in klas 4. Ik zeg pak maar een instrument. Ikzelf pak mijn accordeon. Normaal gesproken vroeg ik altijd van te voren wie wilde dirigeren. Omdat dit de laatste les was, vroeg ik dat dit keer niet. Iedereen begint hard te spelen op de instrumenten. Ik ook! Met mijn accordeon maakte ik zeer storend harde geluiden! Leerlingen ergeren zich zichtbaar. Een leerling heeft genoeg van de herrie en gaat staan op de plek waar normaal gesproken de dirigent staat. Direct is het helemaal stil. Iedereen had zin om te beginnen.

8 Geen weg terug

Wat zie je in een wolk?
Soms roept een wolk een beeld bij je op. Voor je ogen verandert de wolk en doet dan denken aan een ander beeld. Het is dan moeilijk nog terug te gaan naar het eerste beeld. In dit geval is het eerste beeld docentgestuurd onderwijs en het tweede beeld leerlinggestuurd onderwijs. Schakel je over, dan is het moeilijk om terug te keren op je schreden. Het is pijnlijk om tegen leerlingen te moeten zeggen: Jongens ik heb geprobeerd jullie vrijheid te geven en het is niet gelukt. Van nu af aan bepaal ik weer wat er gebeurt.

Bij Leerlinggestuurd onderwijs geef je leerlingen de tijd om zelf te werken en initiatieven te ontplooien. Daar is een andere structuur en voorbereiding voor nodig dan bij docentgestuurd onderwijs. Net als bij de wolken is het lastig om terug te keren naar een eerder beeld. Je zou dan al je voorbereiding voor niets hebben gedaan.

Leerlinggestuurd onderwijs is er geen garantie voor succes. Mijn ervaring was dat er al direct een prachtige zelfstandig draaiende motor ontstond die ik jaar in jaar uit nog soepeler kon laten lopen. Opvallen was het gemak waarmee leerlingen accepteerden dat ik een totaal andere vorm van lesgeven introduceerde.

9 Leerlinggestuurde muzieklessen

Johan ’t Hart heeft de laatste drie jaar waarin hij werkte als muziekdocent gekozen voor Leerlinggestuurde onderwijs. Elke elke les was er gelegenheid om samen te spelen. Bij veel leerlingen sloeg dit aan. Opvallend was dat leerlingen ook na de lessen thuis zelfstandig van alles uitprobeerden. Bekijk deze link naar een onderzoek naar zijn manier van werken dat is uitgevoerd door Kees van der Meer in opdracht van het Prins Claus Conservatorium van Groningen. Het onderzoek is gedaan onder supervisie van Evert Bisschop Boele. Onderzoek muziekpraktijk Johan ’t Hart PNC

n.b. de video hierboven laat eigenlijk vergelijkbare lessen zien alleen was dat een paar jaar voor het onderzoek.

Johan ’t Hart: “De meerwaarde van Leerlinggestuurd onderwijs zit volgens mij in het nemen van de regie door leerlingen bij het bestuderen van onderwerpen. De leerling kiest zelf het onderwerp uit en bepaalt hoe hij/zij aan het werk gaat. Door de begeleiding van de docent die de rol aanneemt van coach, blijft de leerling in staat om gericht te werken. Verder is een niet te onderschatten effect dat er veel meer geleerd wordt dan de docent zelfs maar kan toetsen, omdat het leren thuis doorgaat, experts raadpleegt en omdat de leerlingen van elkaar leren. Zo kan een leerling die nooit opviel in de klas in korte tijd thuis een competentie verwerven. Om leerlingen in staat te stellen zichzelf op elk moment te kunnen toetsen heeft de Stichting Rapucation voor de iPad de app “In Tempo” ontwikkeld voor het muziekonderwijs.

download hier In Tempo voor iPad

Een van de argumenten om zelfstandig, zonder samenwerking met collega’s, op een leerlinggestuurde manier te gaan werken, was dat ik in de eerste 35 jaar waarin ik lesgaf voorbeelden had gezien van leerlingen die geheel op eigen kracht grote vooruitgang konden boeken in korte tijd. Die manier van leren leek erg op de manier waarop ikzelf als kind te werk ging. Ik was zelf niet goed in staat om uit handleidingen en informatie uit boeken op te nemen, dus volgde ik altijd mijn eigen aanpak. Daarbij raadpleegde ik  regelmatig deskundigen of liet me helpen door getalenteerde klasgenoten. Een ander argument was dat ik tijdens het ontwikkelen van Vriendelijk orde houden steeds gemakkelijker kon werken met mijn groepen en de ruimte voelde om te gaan differentiëren. Eerder sprak men in het onderwijs over ‘differentiëren binnen klassenverband’. Voor mij is  Leerlinggestuurde onderwijs samen met Geef leerlingen invloed een uitwerking daarvan. Tijdens mijn voorbereiding om mijn leerlingen gedifferentieerd te laten werken, las ik een Artikel van Clark over Assessment. Dat sloot naadloos aan bij mijn plannen.

Toen ik nog muziekles gaf liet ik aan het begin van het schooljaar een PowerPoint zien met een samenvatting van de manier waarop ik wilde lesgeven. In deze PowerPoint vergelijk ik mijn lokaal met een Engelse tuin. Niet alleen de leerlingen kregen de kans zich te ontwikkelen, ook ik heb de laatste jaren veel nieuwe aspecten van mijn vak leren kennen.

Op dit moment geef ik geen muziekles meer. Nu ben ik coach bij de cursus Vriendelijk orde houden. Na elke cursus krijgen de cursisten vijf vragen. Door hun antwoorden leer ik wat er aan mijn cursus ontbreekt. Doorgaans breng ik direct na de cursus de verbeteringen aan. De waardering voor de cursus is daardoor van gemiddeld 8.5 in de loop van 3 jaar naar 9.6 gegaan. Ik hoop dat steeds meer docenten voor Leerlinggestuurde onderwijs kiezen, maar ook weet ik ook hoe groot en onomkeerbaar die stap is.

Mijn muzikale ambities zijn niet verdwenen. Dagelijks oefen ik met mijn melodica, accordeon en zit ik achter de piano en met de Kizzo Band geef ik voorstellingen. Ook daar probeer ik het publiek te laten improviseren en verantwoordelijkheid te laten nemen voor het geheel. Ook ben ik nog betrokken in een andere rol bij het muziekonderwijs. In oktober 2020 gaf ik twee workshops aan de Studenten van de opleiding Docent Muziek in Groningen.

10 zelfwerkzaamheid

Twee voorbeelden van zelfwerkzaamheid wil ik u niet onthouden.

10.1 Filmfestival

Op een dag komen er na de lessen een aantal leerlingen mijn lokaal binnen en vragen mij of ze vier nummers mogen spelen op het filmfestival. Ik vraag of ze één nummer als voorbeeld  voor te spelen. Dat klinkt goed. Ik vraag welke spullen ze daarvoor nodig hebben. Die leg ik klaar in een kast waar elke docent met sleutel in kan komen. Op de dag zelf zal ik er niet bij zijn en ik wens ze veel succes. Tijdens een feestje op de avond van de voorstelling wordt ik gebeld. Het gaat helemaal mis met de jongens zegt een collega! Ik snel naar school en daar hoor de groep al spelen. Ze spelen de gitaar solo van Hotel Califonia van the Eagels tweestemmig met twee elektrische gitaren. Geweldig.

10.1 Afscheid van Peter van der Bosch

Peter was zeer geliefd bij de leerlingen. Leerlingen vroegen mij of ze een afscheid voor Peter mochten organiseren. Dat werd een avond met een benefiet karakter. Zij haalden geld op voor de ziekte waaraan Peter lijd: ms. Het was een lange voorstelling van 19:00 tot 24:00 met afwisselend leerlingen van onze school die optraden, collega’s van mijn school, en artiesten waarmee Peter vroeger had samengewerkt. Het geven van een voorstelling had ik in het begin van mijn carrière als zeer enerverend ervaren. De leerlingen organiseerden dit via facebook en er kwam geen repetitie aan te pas!

11 Afbeeldingen

Hieronder staan een aantal afbeeldingen die te maken hebben met de door mij drie jaar lang toegepaste leerlinggericht onderwijs. De afbeeldingen laten zien hoe ik mijn lessen vormgaf en hoe ik de resultaten van leerlingen beoordeelde.

Toen Johan ’t Hart startte met Leerlinggestuurd onderwijs en Geef leerlingen invloed, legde hij zijn leerlingen de onderstaande brief voor.

Uit deze lijst van onderwerpen kozen leerlingen per blok twee onderwerpen.

Hun keuze vulden ze op dit formulier in. De docent bepaalde welke van gemaakte keuzes door kon gaan.

Een presentatie alleen aan de docent werd één punt minder gewaardeerd. Nadat (een) leerling(en) dit had(den) ingevuld, volgde de presentatie. Meer informatie over gezamenlijk beoordelen van cijfers.

Een presentatie voor de hele klas werd hoger gewaardeerd (één punt hoger). Nadat (een) leerling(en) dit had(den) ingevuld, volgde de presentatie. Meer informatie over gezamenlijk beoordelen van cijfers.

Deze toelichting over de manier van werken stond op de site van het Pieter Nieuwland College en hoorde bij mijn muzieklessen.