4.1 Observeren lichaamstaal

Docenten observeren aan het begin van de les én in het verloop van de les lichaamstaal van leerlingen en krijgen zo een beeld van hun stemming en intenties. Zij sturen lichaamstaal die niet aan het kader voldoet bij.

Door op de lichaamstaal van mijn leerlingen te letten, zie ik welke stemming zij hebben en kan ik daar beter op inspelen. Zo kost orde maken mij weinig energie.

Nu beantwoorden

Welke lichaamstaal herken ik tot op heden als voorbode van storend gedrag?

Thuis beantwoorden

Op deze lichaamstaal ga ik in de toekomst nog meer letten.

Introductievideo

Nieuwsbericht op deze site over de module Observeer lichaamstaal:

Observeren lichaamstaal

Nieuwsberichten op deze site over de module observeer lichaamstaal:

Voorbeelden van voorboden van verstoringen van de les

  • Timbre van de stem
  • Te luid praten
  • Elkaar uitlachen
  • Een provocerende houding
  • Wegkijken / geen oogcontact / jou negeren
  • Op een niet-open wijze aankijken (overdreven/uitdagend/boos/plagend/afwezig)
  • Te dichtbij komen
  • Gezichtsuitdrukking
  • Ongepaste kleding(attributen) / ongepaste kledingopschriften
  • Opvallende handelingen en ruwe gebaren
  • Rondkijken en daarbij contact zoeken
  • Niet gaan zitten / onderuithangen  / achteroverzitten (stoel op twee poten) / vooroverhangen
  • Hoofd op tafel / naar buiten staren
  • Aan andermans spullen zitten
  • Storende geluiden maken (bladritselen, penklikken, potloodtikken, tafeldrummen)

Inleiding observeren lichaamstaal

Dit deelgebied Observeer lichaamstaal van de invalshoek Observeren is te zien als een losse module. Met deze module verzamel je waardevolle informatie over je leerlingen en daarmee maak je orde.

Leerlingen zijn gewend om op elkaars lichaamstaal te letten. Behalve op elkaars lichaamstaal letten leerlingen ook op jouw lichaamstaal. Bij VOH observeert iedereen elkaars lichaamstaal, ook jij observeert de lichaamstaal van je leerlingen om zo hun intenties in te schatten (leerling observeert docent, docent observeert leerlingen). Als je vervolgens ook reageert op wat je observeert met lichaamstaal spreek jij, net als je leerlingen, met je lichaam. Met lichaamstaal geef je complimenten of stuur je aan- of bij (Gebruik lichaamstaal).

Bekijk het overzicht van Vriendelijk orde houden.

Inhoud

  1. Het belang van observeren van lichaamstaal
    1.1 Wel observeren van lichaamstaal
    1.2 Niet observeren van lichaamstaal
    1.3 Starten met observeren van lichaamstaal
  2. Toelichting lichaamstaal
    2.1 Openheid geven over gevoel in het PO
    2.2 Verschillende soorten gedrag
    2.3 Onderzoeksvraag
    2.4 Met je eigen lichaamstaal je leerlingen beïnvloeden.
  3. Samenvatting observeren lichaamstaal
  4. Credits

1 Belang van observeren van lichaamstaal

1.1 Wel observeren van lichaamstaal

Je let op lichaamstaal van je leerlingen bij het binnenkomen van het lokaal, tijdens de les én als ze het lokaal verlaten. Daarmee spreek je ‘hun’ taal.

Als een leerling zich goed inzet, reageer je met een compliment (duim omhoog). Daarnaast let je op voorboden van verstoringen van de les (zie voorbeelden hierboven) en reageer je daar direct op met lichaamstaal aan te sturen. Als je vertrouwen hebt in jezelf en je voelt je rustig, dan zorgt dat ervoor dat de leerlingen de gebaren die jij gebruikt om aan te sturen serieus nemen.

Hoe meer je bewust gebruik maakt van je eigen lichaamstaal, hoe beter je in staat bent de lichaamstaal van je leerlingen in te schatten.

1.2 Niet observeren van lichaamstaal

Als je niet ziet dat leerlingen zich goed inzetten voor jouw les, mis je de kans om ze daarvoor te waarderen en met hen een band op te bouwen. Als je niet let op lichaamstaal van leerlingen, herken je ook storend gedrag te laat. Daardoor krijgen leerlingen de kans om de les te verstoren en jou uit je concentratie te halen.

Ondertussen letten leerlingen  nauwgezet op jouw houding. Contact leggen op het niveau van lichaamstaal met je leerlingen is voor jou niet weggelegd. Een gemiste kans!

1.3 Starten met observeren van lichaamstaal

Je bent in staat om tegelijkertijd aandacht te geven aan taal (je uitleg) en lichaamstaal (waarmee je complimenten geeft of aanstuurt). Starten met observeren van lichaamstaal kan op elk moment. Voor wie veel redeneert en plannen maakt kan dit letterlijk een eyeopener zijn. Naast de manier waarop je normaal gesproken verbaal reageert op situaties, krijg je nu de kans om op een directe manier met lichaamstaal te reageren op je leerlingen.

Door op lichaamstaal van leerlingen te letten, ben je beter in staat om zowel positieve intenties te herkennen en te waarderen, als om mogelijke verstoringen snel te herkennen en deze effectief aan- en bij te sturen.

Wil je dat jouw leerlingen ook buiten jouw lokaal profiteren van de module observeer lichaamstaal? Zet Vriendelijk orde houden dan schoolbreed in (Implementeren)

2 Toelichting lichaamstaal

2.1 Openheid geven over gevoel in het PO

Naast het observeren van de lichaamstaal van je leerlingen, kun je leerlingen ook uitnodigen openheid te geven over hun gevoel. Als je weet hoe iemand zich voelt, kun je makkelijker rekening met elkaar houden. In het PO kun je hiervoor een emotieladder gebruiken. Deze hang je in de klas en iedere leerling heeft een persoonlijke knijper met naam. Bij binnenkomst hangen ze hun knijper bij het gevoel wat op dat moment bij hen past. Dit hoeft verder niet besproken te worden, maar je weet wel dat je wat meer rekening met deze persoon moet houden. Het is wel belangrijk heel duidelijke afspraken te maken, zoals: we praten niet zomaar over iemand, je zit alleen aan je eigen knijper.

Emotieladder

2.2 Verschillende soorten gedrag

Bij het observeren van gedrag kun je letten op verbaal en op non-verbaal gedrag. De nu volgende tabel toont acht vormen van gedrag met daarbij vermeld het bijbehorende zelfbeeld en de non-verbale uitingsvorm. Het is goed om te beseffen dat gedrag niet per definitie goed of fout is. Elk gedrag heeft een oorzaak. Leary stelt dat elk mens alle soorten gedragingen in zich heeft. De bovenstaande lijst helpt je bij het plaatsen van gedrag van je leerlingen. (Lees meer over de Roos van Leary bij 1.4 Toon gewenst gedrag)

Tabel 1.7.1. Roos van Leary

2.3 Onderzoeksvraag

Voordat ik begon te experimenteren het combineren verbaal en non-verbaal reageren, met het synchroon gebruiken van twee hersenhelften, had ik het idee dat als ik mijn aandacht zou richten op lichaamstaal, ik daarmee mijn verbale deel van mijn hersenen in de war zou brengen. Dit bleek niet het geval. Met mijn beide hersenhelften actief merkte ik dat ik mijn waarnemingen juist beter kon plaatsen en onthouden.

Het rechterdeel van onze hersenen stuurt (o.a.) motorische functies aan en het linkerdeel stuurt (o.a.) verbale functies aan.

De aandacht van jonge kinderen is voor een groot deel op het non-verbale rechterdeel gericht. Voor een beter contact met mijn leerlingen, richt ik daarom mijn aandacht en waarneming op de lichaamstaal van mijn leerlingen. Daardoor gebruik ik het rechter motorische deel van mijn hersenen. Voor beter contact met mijn leerlingen gebruik ik zelf actief lichaamstaal. Daardoor ben ik in staat om snel contact te leggen en kan ik alles wat ik (verbaal) hoor beter plaatsen en onthouden én blijk ik daardoor beter te formuleren (linker verbale deel van de hersenen). Door deze manier van waarnemen, reageer ik direct op wat er gebeurt, ik kom in het ‘nu’.  Ik merk dat ik minder vaak iets oplos door te redeneren. Ik gebruik beide hersenhelften synchroon.

Wie zou willen onderzoeken of mijn ervaringen met een onderzoek zijn te bevestigen. Als het klopt kan daarna onderzocht worden hoe je deze ervaring op een effectieve manier aan andere (docenten) doorgeeft. Neem contact op met Vriendelijk orde houden.

2.4 Met je eigen lichaamstaal je leerlingen beïnvloeden

Door je eigen lichaamstaal aan te passen, door daar als een acteur mee te werken, beïnvloed je de lichaamstaal van je leerlingen. Als je bijvoorbeeld zelf langzaam beweegt, zacht praat en neutraal kijkt dan straal je daarmee rust uit. Voorkom druk bewegen, hard praten en boos kijken.

Johan ‘t Hart: “Altijd als ik lesgaf met video en ik mijzelf terugzag op het beeld, dan merkte ik op dat ik langzaam bewoog. Dat verbaasde mij in eerste instantie. Nu besef ik dat ik voortdurend lette op taalgebruik en lichaamstaal van mijn leerlingen. Ik bewoog langzaam om het gedrag van mijn leerlingen zorgvuldig te kunnen observeren. De leerlingen wisten dat ik storend gedrag snel opmerkte. Met het langzaam bewegen toonde ik eerst onbewust en later bewust mijn voelsprieten voor hun gedrag.”

3 Samenvatting observeren lichaamstaal

Door op lichaamstaal van anderen te letten en door lichaamstaal bewust in te zetten tijdens het lesgeven, bouw je een goede band op met je leerlingen en kun je degenen die jouw goede voorbeeld niet overnemen snel aan- en bij te sturen.

  • Bij de module Reguleer je ernergie lees je hoe je het energiepeil van een groep kunt beïnvloeden.

4 Credits

Enero Moestalam – Kwaliteitszorg HkA / Docent dans Enero gaf Johan ’t Hart de opdracht een les alleen maar op lichaamstaal te letten. Voor Johan ’t Hart ging een wereld open. Hij zag direct hoe zijn leerlingen zich voelden en kon daarom beter op ze reageren. Enero heeft ervoor gezorgd dat ‘Observeren lichaamstaal’ is opgenomen als een van de aspecten van Vriendelijk orde houden.