1.1 Toon gewenst gedrag

Docenten houden zich aan het kader dat ze zelf instellen en zijn hierop aanspreekbaarDe meeste leerlingen nemen hun gedrag als vanzelf over. Leerlingen die ook gewenst gedrag tonen, hebben op hun beurt een voorbeeldfunctie voor hun medeleerlingen.

Ik toon het gedrag dat in het kader staat beschreven: vriendelijk en duidelijk. Mijn leerlingen nemen mijn houding meestal over. Zo gaat meer aandacht naar de les en komt de lesstof duidelijk over het voetlicht.

“Bapuji [Mathatma Ghandi, grootvader van Arun] had andere ideeën over opvoeden dan de meeste andere mensen. Hij was van mening dat kinderen meer leerden van het karakter en het voorbeeld van hun leraren dan uit boeken. Hij moest niets hebben van het aloude advies ‘doe wat ik zeg, niet wat ik doe’; hij was ervan overtuigd dat leraren het goede voorbeeld moeten geven als ze iets van hun leerlingen verlangen.” Ghandi (2017)

“Bismarck reageerde nooit positief op een opgeheven vingertje.”
Prideaux (2018)

“Wij zijn ervan overtuigd dat vrede geen woord is dat in het verleden thuishoort, geen aandoenlijk ideaal is uit de naoorlogse jaren of uit de vredesbeweging ten tijde van de Koude Oorlog, en evenmin een wereldvreemde, onbereikbare deugd; maar dat het om een vaardigheid gaat, of beter: om een levensstijl waarvoor we ons dagelijks moeten inzetten.” Reybrouck (2017)

Nu beantwoorden

Hoe toonde ik tot op heden gewenst gedrag?

Thuis beantwoorden

Hoe kan ik in de toekomst mijn voorbeeldfunctie verbeteren?

Introductievideo

Nieuwsbericht op deze site over de module Toon gewenst gedrag:

Voorbeelden bij Toon gewenst gedrag

Bekijk hieronder het filmpje van “de ideale les”. Niet alleen de docent stuurt de klas rustig en duidelijk aan, maar ook een leerling blijkt hiervoor talent te hebben. Bij 2:51 dirigeert een leerling de klas met een vriendelijke en duidelijke uitstraling én met jeugdig enthousiasme!

Inleiding toon gewenst gedrag

Dit deelgebied Toon gewenst gedrag van de invalshoek ‘Vriendelijk’ is te zien als een losse module. Met deze module geef je het goede voorbeeld en daarmee maak je orde. Samen met de andere invalshoeken van Vriendelijk orde houden (VOH) waarmee je orde maakt, maakt het goede voorbeeld dat jij geeft het voor je leerlingen vanzelfsprekend om gewenst gedrag dagelijks in praktijk te brengen.

Gewenst gedrag tonen, is iets waar je aan moet werken. Hoe beter jou dit lukt, hoe makkelijker leerlingen dit van jou overnemen. Op hun beurt geven leerlingen dit aan elkaar door.

Gewenst gedrag vertonen is iets wat je kunt leren en waarbij je fouten kunt maken. Maak daarom je eigen gedrag bespreekbaar. De mogelijkheid om elkaar (leerling-docent, docent-leerling) aan te mogen spreken, zorgt voor gelijkwaardigheid en integriteit.

De wereld is als een spiegel: kijk er boos in en zij kijkt boos terug, glimlach en zij glimlacht ook. (Herbert Louis 1st Viscount Samuel)

Toon gewenst gedrag is een van de drie onderdelen die horen bij jouw voorbeeldfunctie.

Bekijk het overzicht van Vriendelijk orde houden.

Inhoud

  1. Belang van het tonen van gewenst gedrag
    1.1 Wel gewenst gedrag tonen
    1.2 Geen gewenst gedrag tonen
    1.3 Starten met het tonen van gewenst gedrag
  2. Toelichting toon gewenst gedrag
    2.1 Toon ook gewenst gedrag tijdens het aan- en bijsturen
  3. Roos van Leary
    3.1 Spiegelen van gedrag
    3.2 Tegenovergestelde rol aannemen
    3.3 Stemgebruik
  4. Window of tolerance
  5. Liemer Lijstje
  6. Samenvatting
  7. Video

1 Belang van het tonen van gewenst gedrag

1.1 Wel gewenst gedrag tonen

Gewenst gedrag heeft te maken met zowel vriendelijk als duidelijk zijn. Als je daarnaast met goede bedoelingen lesgeeft én over de nodige tact beschikt, is de verwachting dat de meeste leerlingen jouw voorbeeldgedrag overnemen en op den duur verinnerlijken. Als dat gebeurt, strekt jouw invloed zich verder uit dan je leslokaal. Jouw goede voorbeeld is één van de manieren waarmee je orde maakt. Door gewenst gedrag te tonen heb je 95 procent van de leerlingen met de neus de goede kant op. De resterende 5%, stuur je op een vriendelijke manier aan en als dat nodig is stuur je hen bij.

Goede voorbeeld + aan- en bijsturen Vriendelijk orde houden

1.2 Geen gewenst gedrag tonen

Ook als jij geen gewenst gedrag vertoont, nemen jouw leerlingen jouw voorbeeld over.

  • Als je bijvoorbeeld vriendelijk maar niet duidelijk bent (dus toegeeflijk), lukt het je niet om gedrag van leerlingen aan- of bij te sturen.
  • Als je duidelijk maar niet vriendelijk bent (dus streng) en daarbij naar willekeur macht gebruikt, accepteren je leerlingen jouw leiding niet en schaad je het vertrouwen tussen jou en de klas. Je verliest je integriteit én je effectiviteit.

Effect boosheid Vriendelijk orde houden

Bekijk in dit verband het blog over Les Choristes met twee interpretaties van ‘actie reactie’.

1.3 Starten met het tonen van gewenst gedrag

Het meest ideale moment om te starten met het tonen van gewenst gedrag is bij de start op een nieuwe school waarbij de leerlingen jou nog nooit hebben gezien. Daarnaast heeft ieder mens recht om te veranderen. Door vanaf een bepaald moment consequent gewenst gedrag te tonen, accepteren je leerlingen jouw veranderde opstelling.

Als ook je leidinggevende gewenst gedrag vertoont, is de kans groot je collega’s en in het verlengde daarvan je leerlingen dit voorbeeld overnemen. In dat geval komt ook het afgesproken kader optimaal tot zijn recht (Implementeren).

2 Toelichting toon gewenst gedrag

Gewenst gedrag toon je zowel met lichaamstaal (Gebruik lichaamstaal) als met woorden. Naast de juiste houding, bewegingen, tempo, uitspraken en stemklank van je lichaam omvat Toon gewenst gedrag ook nog andere aspecten:

  • De manier waarop je omgaat met je fysieke omgeving zoals het verzorgen van een opgeruimd lokaal.
  • Op tijd aanwezig zijn en het op tijd afronden van taken.
  • Vriendelijke en hoffelijke taal in de omgang met leerlingen en in je mails.

Als het je lukt om in alle situaties gewenst gedrag te tonen en te blijven tonen, dan maak je jouw gedrag voor iedereen voorspelbaar, betrouwbaar en congruent.

2.1 Toon ook gewenst gedrag tijdens het aan- en bijsturen

Als aansturen met lichaamstaal niet het gewenste effect heeft, geef je vervolgens een Tip die je noteert. Indien nodig stuur je bij met een Tijdrovende opdracht. Als je vriendelijk en duidelijk aan- en bijstuurt zonder emotioneel uit balans te raken, verdwijnt je eigen onrust en die van de leerlingen. Dan geef je vol vertrouwen les. Je leerlingen nemen jouw rust over en alle aandacht gaat naar de les. Ook tijdens het aan- en bijsturen van een verstoring van de les toon je gewenst gedrag.

3 Roos van Leary

Nu bekijken wij overeenkomsten tussen de Roos van Leary en de aanpak van VOH.

Roos van Leary

In deze cirkel staan bij de x-as links ‘haat’ en rechts ‘liefde’. op de y-as staat bovenaan ‘dominatie’ en onderaan ‘onderdanigheid’. Vriendelijk orde houden adviseert docenten zowel vriendelijk als duidelijk te zijn. Wat zijn de overeenkomsten en wat zijn de verschillen tussen de Roos van Leary en VOH?

De overeenkomst tussen de Roos van Leary en VOH is duidelijk: combineer liefde (Vriendelijk) met Dominantie (duidelijk). Met die combinatie krijg je het vertrouwen van je leerlingen en accepteren zij dat jij de leiding hebt. Daarbij hoort de kanttekening dat je de negatieve connotatie van ‘dominance’:  pedant en dogmatisch vermijdt, en de kanttekening dat je bij ‘love’ de negatieve connotatie ‘weekhartig’ vermijdt.

Vriendelijk en duidelijk in het assenstelsel van Leary

De Roos van Leary omvat een waaier van gedrag (zie de tabel), waarbij elk gedrag een reactiegedrag oproept bij de ander en waarbij je tegenover elk gedrag een contrasterend gedrag kunt stellen om effectief te zijn.

Deze aanpak is vergelijkbaar met het eerder genoemde punt  ‘Wel gewenst gedrag tonen’. Daar zie je een afbeelding die laat zien dat een klein percentage van de leerlingen (vijf procent) jouw gedrag niet overneemt. In dat geval neem jij in contrast met hun gedrag juist het voorbeeldgedrag aan in de hoop dat ook zij dit overnemen.

Hierbij hoort de kanttekening dat het niet vanzelfsprekend is dat jouw leerlingen altijd een tegenovergestelde houding aannemen ten opzichte van jouw gedrag. Als jij een vriendelijke houding toont, nemen de meeste leerlingen (95 procent) die houding van je over, zeker als je een verstoring op een duidelijk manier aan- en bijstuurt.

Voor jou is de leidende rol vermoedelijk de meest voor de hand liggende. Het kan echter zinvol zijn om in bepaalde omstandigheden een andere rol aan te nemen.

3.1 Spiegelen van gedrag

De meest voorkomende neiging is om gedrag van een ander te spiegelen. Die neiging volg je niet als een klas druk is. Dat zou betekenen dat jij de drukte van een klas overneemt en dan heeft spiegelen van gedrag een averechts effect op de les. Als je leerlingen op een ruwe manier aanspreekt of met machtsvertoon leerling tot de orde roept, roep je bij je leerlingen ook weer machtsvertoon op met als gevolg een machtsstrijd tussen jou en de klas.

3.2 Tegenovergestelde rol aannemen

Voorbeeld 1: Een leerling toont uitdagende lichaamstaal. Je vraagt dan vriendelijk: “Ik zie dat er iets aan de hand is, wil jij mij iets vertellen?” Als je je ergert aan dit uitdagende gedrag en ingaat op de uitdaging, dan ontstaat er een machtsstrijd. Het komt er dus op neer dat het gewenste gedrag dat je toont, flexibel en situatieafhankelijk is. Het komt wel allemaal voort uit dezelfde bron – je betrokkenheid bij je leerlingen en je wens om hen een rijke leeromgeving te bieden – maar juist daarom kan de vorm, de manier waarop je gewenst gedrag toont, uiteenlopen. Jouw leerlingen zullen meer letten op de intentie dan op de vorm en zullen die intentie begrijpen en overnemen.

Voorbeeld 2: Als je een leerling bij een werkvorm de leiding geeft, kan het nuttig zijn om zelf (als jij bij dat groepje coacht) op dat moment een meewerkende houding te tonen. Ook kun je oefeningen verzinnen waarbij leerlingen experimenteren met gedragingen uit de tabel hieronder.

tabel 1.7.1 Roos van Leary

Meer informatie over de Roos van Leary op Wikipedia (‘Interpersoonlijk circumplex’).

Zowel Leary als Vriendelijk orde houden adviseren om in bepaalde gevallen een tegenovergestelde houding aan te nemen.
Advies van Vriendelijk orde houden:
Als de klas te druk is, neem je als contrast bewust een rustige houding aan en ga je juist zachter praten of je geef je onhoorbare aanwijzingen met lichaamstaal. Met gebaren en een ontspannen lichaamshouding zorg je voor rust. Het zelfvertrouwen om dat te kunnen doen haal je uit de wetenschap dat je efficiënt kunt aansturen en indien nodig bij kunt sturen.

3.3 Stemgebruik

Je kunt je stem op meerdere manieren gebruiken. Wat voor de een fluisteren is, is voor de ander hardop praten. Met je stem kun je, bewust of onbewust, leerling of leerkracht, voor onrust zorgen in de klas.

Om het stemgebruik in de klas goed te begeleiden, is het belangrijk hier duidelijke afspraken over te maken. Hiervoor kan je gebruik maken van de stemvolume kaart. Hiermee maak je duidelijk wat voor verschillende stemmen je in de klas kunt gebruiken en welk volume daarbij hoort. Met een knijper of een magneet kun je per moment duidelijk maken welke stem je van je leerlingen verwacht.

Deze lijst met stemaanwijzingen zorgt ervoor dat je op je eigen stemvolume let. Wanneer jij van je leerlingen een spionnenstem vraagt, weet je ook zelf hoe je jouw stem hoort te gebruiken.

Lees een praktijkvoorbeeld van de Stemvolume kaart.

4 Window of tolerance

De theorie over ‘Window of tolerance’ staat beschreven op de site van deze organisatie: Attachment and trauma treatment centre for healing . Op de home page van die site staat deze video met een Ted talk van Laura van Dernoot Lipsky. Elementen van het einde van haar toespraak zijn in de nu volgende punten verbonden met de theorie van het klaslokaal, de kelder en de zolder die staat beschreven bij het Reguleer je energie. Lees daar meer over ‘window of tolerance’.

Uitspraken gevonden op de zojuist genoemde site (enigszins aangepast)

  • Niemand reageert positief op een opgeheven vingertje (zie citaat helemaal bovenaan deze module). Als docent is het zaak het opgeheven vingertje (waarschuwingen) weg te laten en andere vormen van communicatie te hanteren zoals het goede voorbeeld geven.
  • We delen de gedachte dat je niemand kwaad mag doen.
  • Als jouw grenzen zijn overschreden, als je boos bent of totaal uitgeput en je niet meer in staat bent tot empathie, zul je niet meer in de gaten hebben of jij anderen kwaad doet.
  • Als je verdriet verdooft, verdoof je ook geluk. Doe daarom ervaring op met alle energieniveaus zodat je bij anderen deze niveaus herkent en hun kunt laten zien hoe ze energie kunnen laten stromen
  • Vraag niet wat de wereld nodig heeft, vraag jezelf af wat je nodig hebt om tot leven te komen en doe dat.
  • Het gaat om de moed om in het nu te zijn, om altijd in staat te zijn je energieniveau aan te passen zodat je een ‘voorbeeld energieniveau’ aan de klas kunt tonen. Zo kun je altijd empathie voelen voor je leerlingen.
  • Afhankelijk van de dynamiek van de groep ontspan je je, of straal je energie uit, luister je aandachtig en misschien stel je af en toe een vraag of geef een advies te geven als daar ruimte voor is. Laat vooral zien hoe leuk het is om te leven! Zie nieuwsbericht
  • Het is mogelijk om elk trauma dat zich voordoet te transformeren. Een voorwaarde daarvoor is dat je vertrouwd bent met wisselen tussen energieniveaus.
  • Het is mogelijk om systematische onderdrukking, de oorzaak is van veel leed, te ontmantelen. Het is mogelijk om alles wat zich in het leven voordoet op een goede manier te veranderen.
  • Het doel is om werkelijk transformerend te zijn (Vergelijk Nelson Mandela en anderen).

5 Liemer Lijstje

Het “Liemers Lijstje” is gemaakt door zeven schoolleiders in de streek Liemers ten oosten van Arnhem. Dit lijstje troffen wij aan in het tijdschrift van 12 tot 18 van februari 2017 en sluit aan bij Toon gewenst gedrag. Met deze intentie werk je aan een prettige uitdagende leeromgeving.

Het Liemers Lijstje

(Zeven beloftes aan leerlingen)

  1. We zien wie je bent en je merkt dat we in je geloven.
  2. Leren is leuk en kan overal.
  3. Je hebt altijd zelf een keuze.
  4. Wij hebben hoge verwachtingen van elkaar.
  5. Je weet wat je moet leren en wat je ermee kunt doen.
  6. Als het samen kan, doen we het niet alleen.
  7. Jouw leeromgeving is boeiend, inspirerend en uitdagend.

6 Samenvatting

Toon zelf het gedrag dat je graag bij jouw leerlingen wilt zien. Als jij gewenst gedrag toont, nemen je leerlingen jouw gedrag over.

  • Uit aflevering 4 van 100 dagen voor de klas” Als je echt leraar bent, is het belangrijk dat je niet cynisch bent. Je richt je (daarom) op de leerlingen die iets willen opsteken, anders houd je het niet vol.” Kanttekening VOH: stuur leerlingen die de les verstoren aan- en bij. Dan houd je het vol.
  • Als jij jouw eigen gedrag en houding wilt veranderen, houd dan jezelf af en toe een spiegel voor. Stel jezelf daarom af en toe een aantal vragen over de manier waarop je lesgeeft. Zowel in het primair onderwijs als in het voortgezet onderwijs kun je hierbij de hulp van leerlingen vragen. Bijvoorbeeld door eens in de zoveel tijd aan een leerling te vragen om op door jou benoemd gedrag te letten en hier na de les feedback over te geven. Werk je op het PO met een beloningssysteem, zoals bijvoorbeeld ClassDojo, dan kun je jezelf hier ook tussen zetten. Wanneer jij op het gedrag van de leerlingen reflecteert, kun je hen ook vragen op jouw gedrag te reflecteren. Naast de waardevolle feedback die je krijgt, geef je hiermee ook het signaal dat je de leerlingen serieus neemt en je met elkaar verantwoordelijk bent voor de sfeer in de klas.

Video

Voorbeelden van Toon gewenst gedrag:
0.17 De docent in deze film maakt kennis met de leerlingen door ze aan het begin van de les allemaal een hand te geven (een gebruik van voor 2020) en door eventueel een praatje te maken.
2.00 De docent maakt bij het wisselen van werkvorm een gebaar dat betekent “iedereen aandacht graag”. Dat zorgt ervoor dat leerlingen aandacht hebben voor de verbale boodschap van de docent: “Wil iedereen alles opruimen en in de kring gaan zitten?” Het wisselen van werkvorm gaat daardoor snel.
2.51 Een leerling neemt op een vriendelijke en duidelijk manier de leiding.
4.47 Bij het verlaten van het lokaal geeft de docent iedereen een hand (een gebruik van voor 2020) en bedankt ze voor hun goede inzet.

Stephanie: “Ik dacht ik streng moest zijn voor drukke klassen, een soort terror-juf. Dat is niet nodig als ik maar duidelijk en natuurlijk vriendelijk ben.”

2.58 Een docent aan het woord: “Wat ik geef, krijg ik terug. Ik word vaker begroet, ik krijg vaker complimenten en leerlingen staan, als ik ze aanspreek, veel meer open voor een gesprek.”