5.1.1 Toepassingen tip

Inleiding

De manier waarop je Tips geeft, verschilt per situatie. VOH onderscheidt drie situaties waarbij je Tips kunt inzetten: frontaal lesgeven, zelfstandig werken en huiswerk maken.

Bij ‘Tips in verschillende situaties’ komt hieronder aan de orde hoe je de collectieve verantwoordelijkheid én de individuele verantwoordelijkheid van leerlingen kunt aanspreken.

Tips geef je op een ‘zichbare manier’ d.w.z. je noteert ze en je telt ze met de Spiegelmap. Door de Tips te tellen geef je tegelijkertijd jouw grens aan.

Huidige aanpak:

Hoe stuur ik nu aan?

Toekomstige aanpak:

Waar ga ik Tips inzetten? Bij frontale lesgeven, zelfstandig werken of bij huiswerk maken?

1 Tips in verschillende situaties

Hieronder zie je in twee kolommen hoe je Tips gebruikt bij frontaal lesgeven, bij zelfstandig werken en bij huiswerk maken.

Als je binnen een les een afwisseling hebt van frontaal lesgeven en zelfstandig werken, zou je opgeteld zes Tips (2 + 4) kunnen geven zonder dat je een Tijdrovende opdracht uitdeelt.

Tips bij docentgestuurd onderwijs – frontaal lesgeven

Bij frontaal lesgeven spreek je een positief geformuleerde tip duidelijk hoorbaar uit, zodat iedereen de Tip hoort en zich ook aan de aanwijzing van de Tip houdt.

Tips bij leerlinggestuurd onderwijs – zelfstandig werken én bij huiswerk maken

Bij frontaal lesgeven spreek je de Tip zacht uit. De Tip is alleen bedoeld voor de betreffende leerling.

1.1 Collectieve verantwoordelijkheid

Je vergroot de collectieve verantwoordelijkheid als je bij de aanvang van een werkvorm (frontaal lesgeven of met zelfstandig werken) je leerlingen vraagt  de  Tips in het groen‘ te houden (0 Tips – je hebt nog geen Tip gegeven en de kleur van de Spiegelmap is dan groen). Je geeft aan dat je hoopt dat het niet nodig is om Tips te geven.

Met de onderstaande manier van Tips geven vraag je je leerlingen mee te helpen de les goed te laten verlopen zodat jij geen Tips hoeft uit te delen.

Collectieve verantwoordelijkheid bij frontaal lesgeven

Hoe maak je de groep collectief verantwoordelijk voor de sfeer?

  1. Je spreekt van te voren met je leerlingen een maximum aantal Tips per les af b.v. twee Tips. Na de tweede Tip per les, passen je leerlingen ervoor op om de les te verstoren. Niemand wil een Tijdrovende opdracht te krijgen.
  2. Je geeft binnen een les nooit twee Tips aan dezelfde leerling (Lees ook Aansturen met tip). Als je al twee Tips hebt gegeven, geef je bij de derde verstoring een Tijdrovende opdracht (Lees ook Bijsturen met tijdrovende opdracht).
  3. Na twee Tips ontstaat er collectieve verantwoordelijkheid. Die derde leerling kan iedereen zijn en daarom stopt iedereen met het verstoren van de les. Door op deze manier Tips te geven, maak je orde.

Met deze manier van Tips geven tijdens frontaal lesgeven vermijd je deze inefficiënte manier van werken:

Ik geef per leerling per les twee Tips, vervolgens neem ik een maatregel. Vandaag had ik een klas van 30 leerlingen, daarbij gaf ik in één les bij frontaal lesgeven iedere leerling twee tips (2 x 30 = 60 tips per les) en niemand kreeg een Tijdrovende opdracht. Ik heb alle Tips genoteerd. Aan lesgeven kwam ik niet meer toe.

Aansturen op deze manier werkt averechts. De les verzandt in het noteren van Tips omdat je geen maatregel neemt. De leerlingen merken dat direct en negeren vervolgens jouw Tips en blijven de les verstoren. Niemand voelt zich verantwoordelijk voor de les.

Collectieve verantwoordelijkheid bij zelfstandig werken

Jij spreekt met de groep af dat je tijdens zelfstandig werken slechts vier Tips geeft. Als je de vierde Tip hebt uitgedeeld, onderbreek je het zelfstandig werken en ga je verder met frontaal lesgeven. Daarmee maak je de groep collectief verantwoordelijk voor de tijd dat zij zelfstandig mogen werken.

Bij Huiswerk maken speelt collectieve verantwoordelijkheid geen rol.

1.2 Drie lijsten voor het noteren van tips per periode.

Voor elke situatie (frontaal lesgeven, zelfstandig werken en voor huiswerk maken) maak je een aparte klassenlijst met alle namen van de leerlingen die in de klas zitten. Boven de lijst zet je voor welke van de drie situaties deze lijst is bedoeld. Als je een Tip geeft, zet je achter de naam van de leerling een aantekening (bijvoorbeeld een kruisje, of de datum).

Per blok/periode geef je per leerling maximaal twee Tips en maximaal één tijdrovende opdracht. Je geeft nooit twee Tips binnen een les aan dezelfde leerling.

Hieronder lees je hoe je die lijsten gebruik bij frontaal lesgeven, bij zelfstandig werken en bij huiswerk maken.

1.3 Noteren tips bij frontaal lesgeven

Bij frontaal lesgeven noteer je Tips eerst in je Tipboek. Dat is een klein opschrijfboekje. Na afloop van een lesdag schrijf je deze Tips over op een aparte klassenlijst voor frontaal lesgeven. Per blok/periode geef je een leerling maximaal twee Tips en maximaal één Tijdrovende opdracht.

Het voordeel van het eerst noteren van Tips in een Tipboek tijdens frontaal lesgeven is dat het minder tijd kost dan het schrijven van de Tips op een lijst. Je hoeft bij een Tipboek niet precies in de goede kolom bij de juiste naam van een leerling een kruisje te zetten in een alfabetische lijst. Bij een drukke klas verlies je daarom met een tipboek minder tijd. Bovendien bestaat de kans dat een drukke klas jou afleidt en dat jij daarom een fout maakt bij het administreren of dat je onvolledig administreert. Het noteren van een Tip in een klein boekje oogt vriendelijker dan een noteren op een alfabetische lijst en kost minder energie.

Na afloop van je lessen, noteer je de Tips op de lijst met namen die hoort bij frontaal lesgeven van de betreffende periode:

Deze lijst als word document om zelf aan te passen

1.3 Noteren tips bij zelfstandig werken en huiswerk maken

Dezelfde lijst als word document om zelf aan te passen.

Bij zelfstandig werken en huiswerk maken, noteer je Tips direct op aparte klassenlijsten.  Rechts van de namen administreer de de Tips in drie kolommen: Tip 1, Tip 2 en Tijdrovende opdracht.

Je loopt door de klas met de betreffende klassenlijst. Als je een leerling een Tip geeft tijdens zelfstandig werken of voor het niet maken van huiswerk, noteer je achter de naam van de leerling direct de datum. Per les geef je maximaal één Tip aan een leerling. Geef je een leerling een Tijdrovende opdracht, dan noteer je achter de naam de datum en de reden.

Bij Zelfstandig werken en bij huiswerk maken, draagt het direct noteren op de lijst bij aan de indruk dat jij alles in de gaten hebt en dit ook nog administreert.

1.4 Tellen tips met spiegelmap

Met de Spiegelmap (of met alternatieven die hieronder aan de orde komen) voorkom en beperk je onbedoeld- en bedoeld storend gedrag. Tips geef je, noteer je en tel je. Als je een Tip geeft, laat je de volgende afbeelding van de Spiegelmap aan je leerlingen zien. De Spiegelmap werkt dan als een telraam dat je gebruikt om binnen een les Tips te tellen. Met de Spiegelmap geef je jouw grens aan. Iedereen weet hoe dicht die grens is genaderd. Bekijk hieronder een video waarbij de werking van de Spiegelmap in de praktijk is te zien.

Als jij het maximum aantal Tips dat je leerlingen ‘gratis’ krijgen al hebt gegeven, proberen alle leerlingen de volgende stap, de Tijdrovende opdracht te vermijden, met als gevolg van af dat moment geen verstoringen van de les. Voor de leerlingen is het belangrijk dat jij steeds laat zien hoeveel Tips je per les al hebt gegeven. Met de Spiegelmap als zichtbare indicatie geef je hun de gelegenheid hun gedrag tijdig aan te passen. Je ‘handelt zichtbaar’.

De Spiegelmap bevat een aantal afbeeldingen die zijn verzameld in deze PowerPoint.  Je kun deze afbeeldingen naar wens aanpassen. De eerste drie afbeeldingen van deze PowerPoint met een baret van een professor gebruik je bij frontaal lesgeven. De laatste vijf afbeeldingen met pet gebruik bij zelfstandig werken.

Assistent

Bij regelmatig gebruik van de Spiegelmap fungeert deze map als assistent op het gebied van orde. Loop je naar de map toe of pak je de map op, dan heeft dat op de leerlingen het effect dat ze direct rustig worden. Doordat jij zichtbaar handelt, kunnen zij zichzelf op tijd corrigeren en voorkomen zij het krijgen van een Tip of Tijdrovende opdracht.

Herkomst Spiegelmap

De Spiegelmap is een variant op een stoplicht waar leerkrachten in het basisonderwijs mee werken. Vandaar de kleuren groen, oranje en rood.

Naast de Spiegelmap zijn er ook andere manieren om het aantal gegeven hoeveel Tips je per les hebt gegeven.

Alternatieven voor de Spiegelmap

  1. Geplastificeerde afbeeldingen op een stoel zetten
    Plastificeer afbeeldingen van de PowerPoint en zet die op een voor de leerlingen zichtbare plaats.
  2. Kruisjes of getallen op het bord
    Een alternatief voor de Spiegelmap: Je kunt de grens van het aantal gegeven Tips aangeven met kruisjes, of met getallen op het bord.

De Spiegelmap zet je in zowel bij frontaal lesgeven als bij zelfstandig werken. Welke actie je onderneemt als de grens van het maximum aantal Tips is overschreden, staat hieronder voor beide situatie beschreven.

1.5 Spiegelmap voorbeeld bij frontaal lesgeven

Eerste dia spiegelmap frontaal lesgeven

Bij frontaal lesgeven, is het maximum aantal Tips dat je per les geeft 2.

  1. Bij een groene afbeelding heb je nog geen Tip gegeven (Tip 0). Als je begint met frontaal lesgeven, vraag je je leerlingen of ze willen proberen de Tips ‘in het groen‘ te houden.
  2. Met de kleur oranje (1) geef je aan dat de ruimte die de leerlingen van jou krijgen om de les te verstoren bijna is verbruikt.
  3. Met de kleur rood (2) geef je aan: Stop met het verstoren van de les, anders ben ik genoodzaakt een Tijdrovende opdracht te geven.

VOH raadt aan om bij frontaal lesgeven maximaal twee Tips per les te geven. Als je bij frontaal lesgeven het maximum hebt bereikt, deel je bij een volgende verstoring (aan verschillende leerlingen) één of twee Tijdrovende opdrachten uit. In de praktijk zul je per les doorgaans minder dan twee Tips geven. In het overzicht staat rechtsboven een inschatting over in hoeveel procent van je lessen je Tips of Tijdrovende opdrachten nodig zult hebben.

Link naar overige afbeeldingen spiegelmap

Aantal Tips zichtbaar maken voor de groep met de Spiegelmap:

Als je de Spiegelmap gebruikt voor frontaal lesgeven, plaats je in deze map de eerste serie van drie afbeeldingen. Door je bij frontaal lesgeven te beperken tot twee Tips, verzandt je niet in oeverloos Tips uitdelen zoals hierboven cursief vermeld bij Collectieve verantwoordelijkheid

1.5 Spiegelmap voorbeeld bij zelfstandig werken

Eerste dia spiegelmap zelfstandig werken

Bij zelfstandig werken is het maximum aantal Tips dat je per les geeft 4.

  1. Bij een groene afbeelding heb je nog geen Tip gegeven (Tip 0). Voordat je leerlingen zelfstandig laat werken, vraag je je leerlingen of ze willen proberen de Tips ‘in het groen‘ te houden.
  2. Met de kleur oranje (1+2) geef je aan dat de ruimte die de leerlingen van jou krijgen om de les te verstoren bijna is verbruikt.
  3. Met de kleur rood (3+4) geef je aan: Stop met het verstoren van de les, anders moet ik het zelfstandig werken onderbreken (omdat het te rommelig verloopt).

Bij zelfstandig werken, spreek je met je leerlingen een maximumaantal Tips af per les. VOH raadt aan bij zelfstandig werken maximaal vier Tips per les te geven. Vertel je leerlingen van te voren dat, als het maximum van vier Tips is bereikt, jij stopt met zelfstandig werken. Het geven van een Tip kost weinig tijd en daarom houdt je met vier Tips genoeg tijd over om je leerlingen te begeleiden. In de praktijk zul je meestal minder dan vier Tips geven. Link naar overige afbeeldingen spiegelmap

Aantal Tips zichtbaar maken voor de groep met de Spiegelmap:

In de Spiegelmap plaats je de tweede serie van vijf afbeeldingen die horen bij zelfstandig werken. Doordat je voor zelfstandig werken nooit meer dan vier Tips uitdeelt per les voorkom je geen tijd meer hebt voor het coachen van leerlingen en dat al jou tijd opgaat aan geven van Tips.

Grens bij huiswerk maken

VOH adviseert om je ook bij huiswerk maken te beperken tot maximaal vier Tipsj per les. Het geven van Tips behoudt dan het effect van een steekproef en je voorkomt dat je teveel tijd besteedt aan het huiswerk nakijken (wat afgaat van de lestijd). Het is niet nodig om het aantal gegeven Tips bij huiswerk maken aan de groep te laten zien met de Spiegelmap (zoals bij frontaal lesgeven en bij zelfstandig werken). Het aantal Tips dat je geeft voor huiswerk maken is een persoonlijk besluit van jou dat je niet met de klas deelt.

1.6 Individuele verantwoordelijkheid

Voor alle situaties: Frontaal lesgeven, zelfstandig werken en huiswerk maken, geef je per leerling maximaal één Tip per les . Op drie verschillende lijsten noteer je wie wanneer een Tip kreeg en hoe vaak. Een leerling verzamelt dan in de loop van de periode nul, één of twee Tips. Hiermee maak je iedere leerling verantwoordelijk voor het eigen gedrag. Een voorbeeld van zo’n lijst zie je hierboven bij ‘noteren tips bij zelfstandig werken en huiswerk maken’.

Nu volgt informatie over individuele verantwoordelijkheid in verschillende situaties.

Individuele verantwoordelijkheid per periode bij frontaal lesgeven

Hoe zorg je ervoor dat bij frontaal lesgeven elke leerling verantwoordelijk is voor het eigen gedrag en daarop door jou wordt aangesproken? VOH raadt je aan om per periode per leerling maximaal twee Tips te geven. Als je dit combineert met de eerder genoemde restrictie dat een leerling van jou per les nooit meer dan één Tip krijgt, dan heeft dat het volgende voordeel:

Tijdens frontaal lesgeven kan een leerling maar beperkt (in twee lessen) andere leerlingen ‘op scherp’ zetten d.w.z. het verstoren van de les kost hem of haar geen tijd, maar een andere leerling is daardoor eerder aan de beurt om een Tijdrovende opdracht te krijgen. Dit kun je zien als een vorm van pesten. Zou je dit toelaten, dan geef je deze leerling de kans doelbewust ervoor te zorgen dat niet hij of zij maar alleen andere leerlingen de Tijdrovende opdracht krijgen. Als je dat laat gebeuren, doet dit afbreuk aan de eerlijkheid van jouw aanpak. Vandaar ook twee Tips per leerling per periode.

Zou je deze restrictie niet toepassen dan kan een leerling ervoor kiezen om aan het begin van elke les één keer de les te verstoren terwijl jij deze leerling nooit een Tijdrovende geeft (omdat je dat pas doet na twee Tips).

Hoe laat jij een individuele leerling tijdens frontaal lesgeven weten wanneer hij of zij in een periode van b.v. acht weken een Tijdrovende opdracht kan verwachten?

De Tips die je die dag noteert in je Tipboek, noteer je na afloop van de lessen op een lijst. Als je op je lijst ziet dat een leerling eerder deze periode twee Tips kreeg tijdens frontaal lesgeven, schrijf je de naam van deze leerling aan het begin van de volgende les op het bord.

Als de leerling de les binnenkomt wijs je erop dat zijn of haar naam op het bord staat. Je vraagt de leerling zich de rest van de periode goed te gedragen, anders volgt een Tijdrovende opdracht.  Door dit advies past deze leerling waarschijnlijk zijn of haar gedrag preventief aan.
Bekijk deze PowerPoint met een praktijkvoorbeeld

Met deze manier van administreren van Tips per periode en het zichtbaar maken daarvan op het bord, zorg je ervoor dat alle Tips effect hebben. Naast dat de groep collectief verantwoordelijk is voor het gedrag, is ook elke leerling individueel verantwoordelijk voor het eigen gedrag.

Individuele verantwoordelijkheid per periode bij zelfstandig werken

Hoe zorg je ervoor dat tijdens zelfstandig werken en bij het niet maken van huiswerk elke leerling verantwoordelijk is voor het eigen gedrag en daarop kan wordt aangesproken?

  1. Bij zelfstandig werken spreek geef je een leerling een Tip die je zacht uitspreekt om andere leerlingen niet te storen storen.
  2. Je noteert de Tip direct op een lijst. Je geeft aan één leerling nooit twee Tips per les.
  3. Bij de tweede Tip geef je aan: “Dit is je tweede Tip van deze periode. Ik wil graag dat je je de resterende lessen van deze periode voorzichtig gedraagt. Anders zie ik mijzelf genoodzaakt een Tijdrovende opdracht te geven. De korte versie hiervan: “Dit was de tweede Tip, graag voorzichtig”.

Op deze manier is elke leerling verantwoordelijk voor het eigen gedrag en spreek je een leerling daarop aan.

Het voordeel van deze aanpak is:

  • De leerling aan wie je de tweede Tip geeft, krijgt bij zelfstandig werken van jou de kans om het gedrag aan te passen.
  • Na een tweede Tip voor huiswerk maken, kan een leerling beslissen voortaan het huiswerk wel maken.

PraktijkvoorbeeldVO

Leerling gebruikt elke periode als sport zijn ruimte om de les te verstoren.
Aan het begin van een periode kon ik er de klok op gelijk zetten. Een van mijn leerlingen moest van zichzelf even de les verstoren. Hij wist dat hij dan een Tip kreeg. De volgende les gebeurde hetzelfde. Voordat de derde les begon, zette ik zijn naam dan op het bord als waarschuwing dat zijn ruimte was verbruikt. Bij binnenkomst adviseerde ik hem om verder niet meer te storen. Met een brede glimlach ging hij dan zitten en verstoorde die periode de les niet. De volgende periode gebeurde weer precies hetzelfde. Deze leerling zag het als een sport om zijn ruimte die hij van mij kreeg om te storen volledig te benutten. Ik denk hij het stoer vond dat zijn naam op het bord stond. Ik herkende zijn patroon en kreeg er ook schik in!

1.7 Hoe geef je een Tip?

Een leerling die de les verstoort, of die huiswerk niet maakt, komt in aanmerking voor een Tip.

Hoe je de Tip geeft verschilt per werkvorm:

Hoe geef je een Tip tijdens frontaal lesgeven?

Tijdens frontaal lesgeven geef je een Tip aan een leerling die:

  1. de les verstoort.
  2. die een medeleerling stoort.

Je loopt naar deze leerling toe, noteert de Tip in je Tipboek. Daarna spreek je de Tip goed verstaanbaar uit tegen de leerling. Omdat je de Tip positief formuleert, is de Tip gelijkertijd een verzoek aan de overige leerlingen.

Hoe geef je een Tips tijdens zelfstandig werken?

Wie krijgt een Tip?

Hoe bepaal je tijdens zelfstandig werken wie je een Tip geeft? Daarvoor observeer je de afzonderlijke leerlingen. Als je ziet dat een leerling tijdens zelfstandig werken een andere leerling stoort of de hele groep stoort, loop je naar deze leerling toe en geef je een Tip met zachte stem. Je noteert de datum in de betreffende kolom. In een volgende les, bij de tweede Tip, geef je (ook weer zacht) aan dat dit de tweede Tip is en vraag je de leerling voorzichtig te zijn.

Wie geef je een Tip voor het niet maken van huiswerk?

Wat je kunt doen is een app gebruiken waarmee je drie (of een zelfgekozen aantal) leerlingen at random selecteert. Het voordeel hiervan is dat een leerling niet kan weet of jij zijn of haar huiswerk zal controlen. Bij het controleren van het huiswerk beperk je je tot de met de app geselecteerde leerlingen. Hoe minder je controleert, hoe meer tijd je hebt om les te geven.

Tijdens het geven van een Tip spreek je zacht.

1.8 Tips en tijdrovende opdracht in het PO en VO

Lees meer over de verschillen tussen PO en VO bij het gebruik van Tips en Tijdrovende opdracht in de inleiding van de invalshoek ‘Aansturen en bijsturen’.

2 Samenvatting toepassingen tip

Bij frontaal lesgeven, geef je Tips op een andere manier dan bij zelfstandig werken en huiswerk maken. Als je de collectieve verantwoordelijkheid van de groep weet aan te spreken is iedereen verantwoordelijk voor de orde. Tips geef je met een glimlach. Met een positief geformuleerd Tip stuur je effectief bij. Je versterkt het effect van de Tip door deze te noteren en te tellen.

  • Wacht niet te lang met het geven van Tips. Als je verstoringen negeert, loop je de kans dat je toch weer boos wordt of dat je gaat waarschuwen.
  • Geef af en toe een leerling een Tijdrovende opdracht. Pas als je een Tijdrovende opdracht hebt uitgedeeld en deze is ingeleverd, vermijden andere leerlingen het krijgen van een Tijdrovende opdracht en vermindert het aantal verstoringen van je les. Pas nadat je de eerste Tijdrovende opdracht gegeven hebt, begrijpen je leerlingen dat Aansturen met lichaamstaal en Aansturen met tip vooraankondigingen zijn van Bijsturen met een Tijdrovende opdracht.

3 Video

Het effect van een tip bij frontaal lesgeven gefilmd in een niet geregisseerde setting

Bij dit fragment zit een aantal leerlingen klaar om te gaan optreden. Iedereen is onrustig: zowel de leerlingen die gaan optreden als de klas.

Bij 2.17 vraag de docent aandacht met het vuurtorengebaar (Een gebaar dat vraagt om stilte). Dat heeft niet het gewenste effect.

Bij 2.32 pakt de docent de Spiegelmap en vertelt dat hij nogmaals het stiltegebaar gaat tonen en dat wie dan doorpraat een Tip krijgt.

Bij 2.46 maakt de docent voor de tweede keer het stiltegebaar. Nu is het helemaal stil.

Het effect van deze drie handelingen is dat leerlingen stoppen met onderling praten en aandacht geven aan de presentatie van hun medeleerlingen. De onrust van de drie artiesten resoneert in de klas. Niemand valt hier iets te verwijten. Het is gewoon spannend om op te treden.

Merk op dat de docent nog geen Tip heeft gegeven maar dat het effect dat hij beoogde, aandacht voor de les, wel tot stand komt mede door de Spiegelmap.