2.1 Onderwijsdoelen
Op deze pagina
- Doelen Vriendelijk Orde Houden
- Doeldomeinen Gert Biesta
2.1 Formulering drie domeinen door Biesta
2.2 Aangepaste formulering drie domeinen door VOH - Psychologische basisbehoeften Ryan & Deci
- Vergelijking Biesta en Ryan & Deci
- Maximes Murray Schafer
- Praktische aanwijzingen om aan de slag te gaan met onderwijsdoelen.
- Voorbeelden
- Samenvatting
- Credits
Docenten bepalen deels zelf hun leerdoelen. Met deze module ‘Onderwijsdoelen’ kun je je eigen doelen vergelijken met die van Vriendelijk Orde Houden, Biesta, Ryan & Deci en Schafer.
Met de door mij gekozen onderwijsdoelen creëer ik een positieve leeromgeving.
Haim Ginott
Introductievideo
Voor meer informatie bekijk hier onze overige introductievideo’s.
Huidige aanpak:
Welke doelen streef ik nu na met mijn onderwijs?
Toekomstige aanpak:
Welke doelen streef ik in de toekomst na met mijn onderwijs?
Inleiding
‘Onderwijsdoelen‘ is één van de drie modules van de invalshoek ‘Duidelijk’ van Vriendelijk Orde Houden (VOH).
Afbeelding 27: VOH invalshoek Duidelijk (overzicht)
Deze module ‘Onderwijsdoelen‘ gebruik je om een positieve leeromgeving te creëren. In het overzicht van VOH zie je onderaan drie abstracte vormen (stip, ster en driehoek). Deze vormen staan voor de leerdoelen die je zelf bepaalt per les.
Afbeelding 118: Leerdoelen (overzicht)
Deze module behandelt vier mogelijke invullingen van onderwijsdoelstellingen. Door:
- Vriendelijk Orde Houden
- Biesta
- Ryan & Deci
- Schafer
Deze module eindigt met adviezen hoe deze doelen zijn te combineren.
1. Doelen Vriendelijk Orde Houden
Bij het tabblad ‘Over Ons‘ staan de doelstellingen van de Stichting Vriendelijk Orde Houden beschreven.
Vriendelijk Orde Houden heeft aan de drie abstracte vormen (stip, ster en driehoek) de volgende concrete invulling gegeven. Je kunt deze structuur gebruiken als kapstok voor je lessen.
Afbeelding 114: Afwisseling frontaal lesgeven en zelfstandig werken
- Lichtblauwe stip: AFWISSELING. Je wisselt ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ en ‘Leerlinggestuurd Onderwijs‘ af. Met deze afwisseling maak je je lessen afwisselend en uitdagend. Je biedt een structuur waarbij je enerzijds zelf stuurt én anderzijds mogelijkheden creëert voor leerlingen om zichzelf aan te sturen: je wisselt doelbewust frontaal lesgeven en zelfstandig werken af. Daarbij geef je je leerlingen naar vermogen steeds meer vrijheid. Bekijk deze video over de werking van het brein die laat zien waarom afwisseling belangrijk is.
- Donderblauwe ster: KENNIS – INSPIREREN. Bij ‘Docentgestuurd Onderwijs’ draag je kennis over en inspireer je je leerlingen op een expressieve manier.
Afbeelding 102: Geest uit de fles (overzicht) - Gele driehoek: COACHEN – OBSERVEREN. Tijdens ‘Leerlinggestuurd Onderwijs‘ coach je je leerlingen. Je luistert, geeft helpende suggesties, en leidt leerlingen zo min mogelijk af. Je geeft je leerlingen vertrouwen en versterkt hun autonomie. Zo ontwikkelen zij zich tot unieke personen.
Afbeelding 103: Geest in de fles (overzicht)
Als je ziet dat een leerling talent heeft op een bepaald gebied, geef je een individuele aanbeveling die deze leerling helpt zich verder te ontwikkelen. Je kunt daarbij denken aan het helpen van andere leerlingen, het voor de school een verantwoordelijkheid op zich nemen zoals meehelpen bij het samenstellen van een schoolkrant, plaats nemen in de medezeggenschapsraad, het meedoen aan voorstellingen of het geven van een presentatie. Zo’n uitnodiging kan bepalend zijn voor de ontwikkeling van een leerling. Hiermee verbreed- en verdiep je de leerdoelen.
Afbeelding 106: Detective op zoek naar talent (overzicht)
2. Doeldomeinen Gert Biesta
Hoe geef je elke leerling de kans zich op meerdere vlakken te ontwikkelen? Gert Biesta definieert voor het onderwijs drie domeinen. Vriendelijk Orde Houden heeft de formulering van deze domeinen met medeweten van Gert Biesta iets aangepast. Vergelijk de oorspronkelijke formulering met de aangepaste formulering:
2.1 Oorspronkelijke formulering drie domeinen door Biesta
Kwalificatie – Dit heeft te maken met overdracht en verwerving van kennis, vaardigheden en houdingen die kinderen en jongeren kwalificeren om ‘iets’ te doen, zowel voor een beroep als voor het leven in een complexe moderne samenleving.
Socialisatie – Dit heeft te maken met de manier waarop het onderwijs kinderen inleidt in en verbindt met bestaande tradities en praktijken – zowel sociaal-culturele, politieke, religieuze en levensbeschouwelijke praktijk, als beroeps- en professionele praktijken.
Persoonsvorming – Daarbij kun je denken aan kwaliteiten als zelfstandigheid, verantwoordelijkheid en ook volwassenheid.
2.2 Aangepaste formulering drie domeinen door VOH
Nu volgen de drie domeinen van Gert Biesta die met medeweten van Gert Biesta door Vriendelijk Orde Houden in maart 2021 zijn aangepast. De delen die schuingedrukt staan hierboven zijn in bij deze versie weggelaten zodat de doelen breed toepasbaar zijn, ook voor jou als docent.
Kwalificatie – Dit heeft te maken met overdracht en verwerving van kennis, vaardigheden en houdingen die kwalificeren om ‘iets’ te doen, zowel voor een beroep als voor het leven in een complexe moderne samenleving.
Socialisatie – Dit heeft te maken met inleiding in- en verbinding met bestaande tradities en praktijken – zowel sociaal-culturele, politieke, religieuze en levensbeschouwelijke praktijk, als beroeps- en professionele praktijken.
Persoonsvorming – Daarbij kun je denken aan kwaliteiten als zelfstandigheid, verantwoordelijkheid en ook volwassenheid.
3. Psychologische basisbehoeften Ryan & Deci
Ryan & Deci formuleerden deze drie psychologische basisbehoeften:
- Autonomie
Dit is de drang om verbanden te zien tussen het eigen handelen en dat van anderen in de omgeving. Deci en Ryan ontdekten dat extrinsieke beloningen voor intrinsiek gemotiveerd gedrag, de intrinsieke motivatie ondermijnt. Daardoor neemt de autonomie af. Beter is om intrinsiek gedrag ook intrinsiek te belonen, waardoor een individu het idee heeft meer vat op zijn/haar leven te hebben. - Competentie
Hier gaat het om de drang naar beheersing van de uitkomst, alsook de beheersing van eigen ervaringen. Deci en Ryan ontdekten dat het geven van onverwacht positieve feedback, de intrinsieke motivatie en competentie van mensen verhoogt. - Verbondenheid (Relatie)
Hier gaat het om de drang naar verbondenheid met de omgeving en andere individuen. Het wordt ook wel ‘psychologische verbondenheid’ genoemd. De mens is een sociaal dier en heeft behoefte aan soortgenoten om mee om te gaan en te communiceren. Ryan & Deci bedoelen met verbondenheid vooral relatie tussen docent en leerling.
4. Vergelijking Biesta en Ryan & Deci
De theorieën van Biesta en Ryan & Deci sluiten op elkaar aan en kunnen samen gebruikt worden als praktisch kader voor lesdoelen.
- Kwalificatie – Competentie
- Socialisatie – Verbondenheid (relatie)
- Persoonsvorming – Autonomie
Wat kun je als docent met deze termen bereiken?
- Met Kwalificatie/Competentie zorgt ervoor dat je leerlingen beschikken over noodzakelijke kennis en vaardigheden.
- Met Socialisatie/Verbondenheid zorgt ervoor dat je leerlingen goed kunnen samenwerken en hun verantwoording op school en hopelijk ook daarbuiten nemen.
- Persoonsvorming/Autonomie staat voor het in vrijheid (met vallen en opstaan) ontdekken wie je als leerling bent. Dit is een lastig te sturen maar ook de essentie van het onderwijs. Zie The beautiful risk of education van Biesta.
Hiermee verbreed je je aanbod, maakt je je lessen voor je leerlingen interessant en zorgt ervoor dat zij zich goed kunnen concentreren.
Gert Biesta vergelijkt het omzetten van doeldomeinen in leerdoelen en lessen met schaken op drie borden tegelijk. Waarom is dat nodig?
- Richt je je geheel op Kwalificatie/Competentie en daardoor te veel op centrale toetsing, dan is het resultaat min of meer gekwalificeerde leerlingen die jouw vakkennis overnemen.
- Richt je je naast Kwalificatie/Competentie ook op Socialisatie/Verbondenheid en Persoonsvorming/Autonomie, dan bereid je je leerlingen daarmee voor op hun rol in de maatschappij en komen je leerlingen door jouw manier van lesgeven naar voren als uniek volwassen persoon.
5. Maximes Murray Schafer
Een maxime is volgens Immanuel Kant een persoonlijke stelregel (zie Kader in historisch perspectief)
1. De eerste praktische stap in elke onderwijshervorming is om deze te nemen.
2. In het onderwijs zijn mislukkingen belangrijker dan successen. Niets is zo somber als een succesverhaal.
3. Geef les op de rand van de afgrond.
4. Er zijn geen leraren meer. Wat er wel is, is een gemeenschap van leerlingen.
5. Ontwerp geen onderwijsfilosofie voor anderen. Ontwerp er een voor jezelf. Een paar anderen willen deze filosofie misschien met je delen.
6. Voor de 5-jarige is kunst het leven en het leven is kunst. Voor de 6-jarige is het leven leven en kunst kunst. Dit eerste schooljaar is een keerpunt in de geschiedenis van het kind: een trauma.
7. De oude aanpak: Leraar heeft informatie: leerling heeft een leeg hoofd. Het doel van de leraar: informatie in het lege hoofd van de leerling duwen. Observaties: in het begin is de leraar iemand met een vol hoofd, uiteindelijk is een leerling ook iemand met een vol hoofd.
8. Integendeel, een les zou een uur van duizend ontdekkingen moeten zijn. Om dit te laten gebeuren, moeten de leraar en leerling elkaar eerst ontdekken.
9. Hoe komt het dat de enige mensen die nooit afstuderen van hun eigen cursussen docenten zijn?
10. Onderwijs is altijd voorlopig: alleen God weet het zeker.” Schafer (1975), Murray
6. Praktische aanwijzingen om aan de slag te gaan met onderwijsdoelen
- Spreek een ‘Kader‘ af met je leerlingen: Vriendelijk en Duidelijk. Geef per werkvorm duidelijke aanwijzingen met de Driehoek. Zie ‘Oefenperiode‘)
- Met de afwisseling tussen frontaal lesgeven’ (Docentgestuurd Onderwijs – informeren) en zelfstandig werken (Leerlinggestuurd Onderwijs – ervaren), inspireer je je leerlingen én geef je hen autonomie waarmee je hen in staat stelt hun een eigen koers te volgen.
- Door naast Kwalificatie/Competentie aandacht te besteden aan Persoonsvorming/Autonomie (vooral tijdens zelfstandig werken), maak je leerlingen mondig en zul je te maken krijgen met tegenspraak. Houd daar rekening mee en leer ermee omgaan. Door mee te bewegen met de wensen van je leerlingen help je hen bij hun Persoonsvorming en bij het verkrijgen van autonomie.
Het bereiken van de juiste balans tussen de drie domeinen is, in en buiten het onderwijs, een levenslange zoektocht. Eenzijdige aandacht voor Kwalificatie en toetsing gaat ten koste van Socialisatie en Persoonsvorming.” Biesta 2012, Gert - De eerste Maxime van Murray Schafer nodigt je uit om aan de slag te gaan: De eerste praktische stap in elke onderwijshervorming is om deze te nemen.
Als je onderwijsdoelen op deze manier nastreeft, zul je merken dat leerlingen zich op twee manieren ontwikkelen:
- via formeel leren (binnen school).
- via informeel leren (buiten school om).
7. Voorbeelden
Naar aanleiding van handgeschreven opmerking van Haim Ginott bovenaan deze pagina:
Uit dit citaat blijkt de doorslaggevende rol van een docent bij het verzorgen van een positieve leeromgeving. Ginott’s reflectieve denkwijze onderstreept het belang van emotionele intelligentie, iets dat net zo belangrijk is, zo niet belangrijker, dan het IQ van een leraar. Het recept voor succesvol lesgeven kan daarom worden beschouwd als EIQ + IQ +???. We nodigen jou, leraar, docent of leraar in opleiding, uit om zelf onderwijsdoelen te formuleren die bijdragen aan succesvol lesgeven.” Mick O’Mahony
Er is meer in het leven dan Kwalificatie/Competentie:
Wat me het meest verbaast bij de westerse mens is dat hij zijn gezondheid opoffert om veel geld te verdienen. Vervolgens offert hij het geld weer op om zijn gezondheid te herstellen. En dan is hij weer zo bezorgd over de toekomst, dat hij niet geniet van het heden, met als gevolg dat hij niet in het heden, maar ook niet in de toekomst leeft. Hij leeft alsof hij nooit zal sterven en sterft terwijl hij nooit geleefd heeft.” Dailai Lama
Tijdens zelfstandig Werken baseer je een of meer toetscijfers op het aantal succesvol afgeronde taken binnen een geplande periode (beoordelen met vinkjes). Met deze manier van beoordelen vergroot je de motivatie van leerlingen.
Tijdens zelfstandig werken stuur je gedrag van leerlingen op twee manieren én spreek je hen aan op hun verantwoordelijkheid:
- Je vraagt je leerlingen zich te houden aan het ‘Kader‘ en aan de aanwijzingen van de Driehoek. Indien nodig spreek je een leerling aan op gedrag of inzet.
- Je vraagt aan je leerlingen om op een verantwoordelijke manier om te gaan met de door jou geboden vrijheid.
- Je wint het vertrouwen van je leerlingen door je vriendelijk en duidelijk op te stellen en door het achterwege laten van een dominante houding.
8. Samenvatting
Het bepalen van onderwijsdoelen doe je zelf. Laat je daarbij inspireren door onderwijsdoelen van Vriendelijk Orde Houden , Biesta, Ryan & Deci en Schafer. Bereid leerlingen voor op een vreedzame, inclusieve manier voor op hun rol in de maatschappij.
- Onderwijs is een spel met regels. Iedereen is op deze regels aanspreekbaar (gelijkheid – eerlijk).
- Je hebt hoge verwachtingen van je leerlingen (Kwalificatie/Competentie).
- Je observeert je leerlingen én je observeert jezelf. Dit staat aan de basis van al je handelen en maakt je lesgeven eerlijk. Je speelt in op wat er nu gebeurt.
- Zelfsturing door leerlingen is succesvoller bij een goede verstandhouding tussen jou en je leerlingen. Daarom ben en blijf je altijd vriendelijk en duidelijk en vermijd je om boos, streng of dominant over te komen (Persoonsvorming/Autonomie).
- Hoe je ook lesgeeft, altijd zal het nodig zijn om gedrag en inzet van leerlingen aan en bij te sturen (Aansturen en Bijsturen).
- Jouw einddoel is een groep gemotiveerde leerlingen, waarbij iedereen elkaar vertrouwt, goed kan samenwerken en trots is op eigen werk.
9. Credits
Gert Biesta –
Professor of Public Education, Maynooth University, Ireland
Professor for Educational Theory and Pedagogy, University of Edinburgh
Gert Biesta benoemt doeldomeinen die centraal staan in het onderwijs: Kwalificatie, Socialisatie en Persoonsvorming. Voor onderwijsgevenden is het een uitdaging om deze doeldomeinen in de juiste balans in de lespraktijk aan te bieden.
Mede dankzij een opmerking van Gert Biesta vergelijkt VOH het onderwijs nu met een medaille met twee kanten die onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden: ‘Docentgestuurd Onderwijs’ + ‘Leerlinggestuurd onderwijs’.
Michel Couzijn
Aan de onderwijsdoelen van VOH heeft Michel de termen ‘Kennis’ en ‘Observeren’ toegevoegd. Zie Doelen Vriendelijk Orde Houden
