3.1 Docentgestuurd Onderwijs

Bij het beroepsonderwijs valt de hoeveelheid stof die je moet behandelen nog mee. Bij het voorgezet onderwijs kan het voorkomen dat leerlingen zeven uur achter elkaar les krijgen van verschillende docenten die allemaal frontaal lesgeven en waarbij de leerlingen les na les dienen op te letten en dienen mee te werken aan oefeningen die volgen op uitleg. Ligt het accent te veel op ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ dan ben je als docent (te) sturend. Leerlingen hebben wat betreft aandacht een beperkte spanningsboog én willen graag zelf bepalen waar zij aan werken. Als docenten te veel zenden en sturen, moeten leerlingen lange tijd naar hun luisteren en dan doen wij zij zeggen. Daarmee vergroten docenten de kans op ordeproblemen.

Deze afbeelding laat zien wat er mis gaat als docenten (altijd) hun leerlingen laten werken aan dezelfde opdracht. Deze afbeelding onderstreept waarom het – naast het geven van standaard opdrachten – ook nodig is om verschillende opdrachten klaar te zetten zodat iedere leerling een opdracht op maat kan kiezen.

Om het eerlijk te houden geef ik jullie allemaal dezelfde opdracht: Klim in deze boom.

Afbeelding 35: Beoordeling

Symbiose in het onderwijs.

Symbiose is een begrip in de psychologie: Bij symbiose in een relatie bestaat er een sterke betrokkenheid en afhankelijkheid tussen twee of meer personen. Een symbiotische relatie kan ook voorkomen in het onderwijs:

Bij ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ heeft een docent de regie, geeft les aan leerlingen en laat ze oefeningen doen.

• De docent is afhankelijk van leerlingen: zonder leerlingen is lesgeven niet mogelijk.
• De leerlingen zijn afhankelijk van de docent: zonder docent krijgen zij geen les.

Als een docent teveel stuurt, krijgen leerlingen te weinig gelegenheid om zelfstandig te werken en ontstaat er een symbiotische relatie tussen docent en leerlingen:

Bij symbiose in onderwijs bestaat er een te sterke betrokkenheid en afhankelijkheid tussen docent en leerlingen. De docent geeft voornamelijk les en laat leerlingen oefeningen doen. De leerlingen krijgen weinig vrijheid en de docent heeft weinig tijd om aandacht te besteden aan individuele leerbehoeften van leerlingen.

Eenzijdig Docentgestuurd Onderwijs beperkt mogelijkheden

Als je uitsluitend ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ geeft, valt er voor je leerlingen weinig te beslissen. Dan ontstaan deze problemen:

• Omdat je van mening bent dat leerlingen alleen efficiënt kunnen werken met behulp van jouw sturing, ontzeg je hen het recht op zelfbeschikking. Deze valkuil kan ontstaan:
  – als je leerlingen niet los durft te laten. Een mogelijke oorzaak is dat je het lastig vindt om leerlingen los te laten. Je weet niet hoe je een leeromgeving vormgeeft waarbinnen leerlingen floreren.  Je vermoedt dat er chaos ontstaat als je leerlingen een eigen koers varen.
  – je tijdens zelfstandig werken niet weet hoe te reageren op een verstoring of niet weet hoe je een leerling aanspoort om aan het werk te gaan.
• Als je alleen ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ geeft, krijgen leerlingen uitsluitend te maken met door jou gekozen onderwerpen. Ze krijgen niet de kans in aanraking te komen met de volle breedte van het vak.
• Het gevolg van uitsluitend frontaal lesgeven, is dat jij zowel je leerlingen als jezelf voortdurend in de greep houdt. Steeds werk je met de hele groep en nooit laat je je leerlingen werkelijk los. Dat is zowel voor leerlingen als voor jou beklemmend:
  – Leerlingen ervaren ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ als beklemmend:
  Als jij voortdurend stuurt, is het voor je leerlingen steeds de vraag of zij willen meewerken. Zij bepalen voortdurend of zij jouw instructie blijven volgen en actief meewerken. Als leerlingen niet mee willen werken, spelen ordeproblemen een steeds grotere rol.
  – Jij ervaart ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ als beklemmend:
  Stel dat het jou lukt om leerlingen optimaal bezig te houden tijdens ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ en dat de ordeproblemen geen rol spelen, ook dan is het mogelijk dat jij steeds minder zin hebt om de hele groep op sleeptouw nemen en steeds weer succeslessen af te draaien. Ergens begint dan iets te knagen. Ondanks je succes merk je dat de leerlingen weinig de kans krijgen om op eigen initiatief jouw vak te onderzoeken.
• Bij ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ baseer jij doorgaans een rapportcijfer op het gemiddelde van meerdere toetsen. Hoe meer proefwerken jij geeft, hoe meer hun rapportcijfer vast komt te staan en hoe minder leerlingen hun rapportcijfer nog kunnen beïnvloeden. Dit kan ertoe leiden dat leerlingen zich minimaal inspannen. Staan ze er goed voor dan gebruiken ze de eerder behaalde cijfers als buffer om net niet onvoldoende te komen staan. Staan ze er slecht voor, dan werken ze precies zo hard om net voldoende te staan. In beide gevallen staat ‘net voldoende’ voor half werk.
• Omdat je wilt dat iedereen een opdracht kan maken, richt je je op het gemiddelde niveau. Daarmee beperk je je lesaanbod. Bij het toetsen zie je dan niveauverschillen. De ene leerling vindt de opdracht te moeilijk en een ander te makkelijk.
  Wat gebeurt er als jij de lesstof noodgedwongen steeds richt op de middengroep:

1. Snelle leerlingen krijgen te weinig uitdaging. Zij vervelen zich en krijgen de neiging de les te verstoren.
2. Achterblijvende leerlingen die moeite hebben met het niveau, raken gefrustreerd en verstoren de les.
3. Uniforme resultaten zijn voor jou en je leerlingen saai om na te kijken.
4. Leerlingen zijn minder geneigd elkaar te helpen en doen alleen het hoogst noodzakelijke.
5. Leerlingen maken alleen kennis met volgens jou haalbare deel van het vak dat jij aanbiedt.
6. Je bent druk bezig met lesgeven en nakijken. Daardoor kom je te weinig toe aan het begeleiden van individuele leerlingen.
7. Als jij frontaal lesgeeft, is het lastig de rolverdeling docent/leerling te doorbreken.
8. Er blijft weinig tijd over waarin leerlingen elkaar kunnen helpen.

Discipline

Als jij het ziet als je taak om leerlingen te disciplineren, bestaat de kans dat je daarmee je leerlingen berooft van (een deel van) hun vrijheid. De leerlingen gaan weliswaar gedisciplineerd aan de slag maar blijven van jou afhankelijk. Met (externe) disciplinering zijn goede resultaten te behalen maar deze keerzijde krijg je erbij. Valkuil bij (te veel) discipline:

• Wat gebeurt er als een leerling niet voldoet aan jouw verwachtingen? Word je dan nog strenger?
• Tot wanneer zijn leerlingen bereid te doen wat je van hen vraagt?
• Hoe is het met de zelfstandigheid van gedisciplineerde leerlingen?

Advies van VOH waarmee je de valkuil van te veel Docentgestuurd Onderwijs vermijdt:

• Bekijk op deze site hoe je je leerlingen, als je ze vrijheid geeft met ‘Leerlinggestuurd Onderwijs‘, aanspreekt op hun verantwoordelijkheid en op gedrag en inzet (‘Aansturen en Bijsturen‘- rechter kolom).
• Baseer het cijfer van een aantal toetsen op het aantal succesvolle contactmomenten van een leerling. Met beoordeling met vinkjes motiveer je leerlingen. Met dit type beoordeling is het onderwijs voor leerlingen een uitdaging te vergelijken met een computerspel waarbij ze steeds een volgend niveau halen.

Om de nadelen van te veel ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ te vermijden, zul je vanzelf elementen van ‘Leerlinggestuurd onderwijs‘ in je lessen opnemen. Hopelijk zet de beschrijving van deze valkuil van ’te veel’ ‘Docentgestuurd Onderwijs‘ je aan tot het geven van opdrachten waarbij je je leerlingen op een zinvolle manier een eigen koers laat bepalen.

Bij het praktijkvoorbeeld hieronder breng je je leerlingen wel in aanraking met een onderwerp maar verplicht je hen niet om allemaal met dat onderwerp een bepaald niveau te behalen. Wat leerlingen later (tijdens zelfstandig werken of thuis – formeel of informeel) met jouw instructie doen, hangt dan af van hun motivatie en inzet.