6.2 Overzicht Vriendelijk orde houden

Download de afbeelding om in te zoomen.

Toelichting overzicht

Deze afbeelding laat zien dat lesgeven een circulair proces is. De leesrichting van deze afbeelding met een overzicht van VOH is van onder naar boven. Onderwijs start met Orde Maken. Orde maak je met de invalshoeken vriendelijk, duidelijk, lesinhoud, observeren en met ‘Aansturen en bijsturen’. Als je dat doet is Orde Houden is vrijwel niet meer nodig, toch kan er een verstoring plaatsvinden. Die stuur je dan eerst aan. Helpt dit niet dan stuur je bij. Bijsturen is de laatste stap van orde maken.

1 Onderste deel van het overzicht

In het onderste deel zie je de eerste vier invalshoeken (Vriendelijk, Duidelijk, Lesinhoud en Observeren). Vanaf de basis ‘vriendelijk’ maak je orde en bouw je jouw onderwijs op, daarnaast ben je duidelijk, zit je les goed in elkaar en is het nodig zorgvuldig de lichaamstaal en het taalgebruik van leerlingen te observeren.  Een leerling die zich op een goede manier inzet voor de les, geef je een met lichaamstaal compliment (duim omhoog).

2 Linksboven in het overzicht

Linksboven in het overzicht zie je de vijfde invalshoek: Aansturen en bijsturen. Aansturen kost een leerling geen tijd, bijsturen wel. Deze invalshoek is vormgegeven als ‘Handelingsladder’.  Handelingsladder verenigt de stappen waarmee je aanstuurt en bijstuurt. Ook bij de Handelingsladder is de leesrichting van onder naar boven: Onderaan de kleurige ladder staat ‘Begin van de les’ en bovenaan ‘Einde van de les’, de pijl rechts van de ladder geeft de leesrichting aan.

Als je ziet dat een leerling de les verstoort, stuur je het gedrag eerst aan waarna deze leerling zich vervolgens (net als de overige leerlingen) inzet voor de les.  Twee lijnen aan de linkerkant lopen van boven naar beneden (circulair). De dikkere lijn begint bij ‘Aansturen in twee stappen’ en loopt naar beneden naar ‘Orde maken’. Deze lijn is dikker omdat het hier om meer leerlingen gaat dan bij ‘Bijsturen in twee stappen’. Je stuurt meer leerlingen aan dan bij.

Soms stuur je een leerling bij. Na het bijsturen zet ook deze leerling zich in voor de les. De dunnere lijn naar beneden begint bij  ‘Bijsturen in twee stappen’ en loopt naar ‘Orde maken’. De lijn is dunner omdat het hier slechts om weinig leerlingen gaat.

Net als Teitler gebruikt VOH bij de naamgeving van de Handelingsladder het woord ladder. Bij het bestijgen van een ladder begin je onderaan (begin van de les). Meestal gebruik je alleen de eerste sport van ladder, soms gebruik je meerdere sporten van de ladder. Een inschatting van de frequentie waarmee je deze handelingen gebruikt, zie je rechtsboven in beeld in de vijf kolommen.

VOH gebruikt niet de algemeen gebruikelijke term ‘escalatieladder’ maar gebruikt de zelf bedachte term ‘Handelingsladder’ om aan te geven dat je de handelingen vriendelijk en duidelijk uitvoert zonder escalatie. Afhankelijk van hoe goed de les verloopt, gebruik je de ladder vaker of juist minder vaak en gebruik je één of meer handelingen die hier verbeeld zijn als sporten van de ladder. De stappen hebben voor de leerlingen wel steeds meer gewicht, maar bij Vriendelijk orde houden neem jij alle stappen op een neutrale vriendelijke en duidelijke manier. Je raakt door een deze ‘handelingen’ niet uit je evenwicht.

Bij Vriendelijk orde houden laat je boosheid en escalatie weg. Je vermijdt dominantie, hiërarchie en conflict. Gedraag je je toch op een dominante manier, dan zullen een aantal leerlingen zich bij jouw hiërarchie en dominantie neerleggen, zij stellen zich onder invloed van jouw dominantie volgzaam op. Anderen gaan juist met jou in conflict. Je krijgt door zelf dominant te zijn deels volgzame en deels rebellerende leerlingen.

3 Rechtsboven in het overzicht

Rechtsboven zie je een inschatting hoe vaak je de verschillende manieren van aan- en bijsturen zult gebruiken. Je ziet daar vijf kolommen. De kolommen laten vijf typen lessen zien met verschillende vormen van aan- en bijsturen. Onder de kolommen staan percentages. Die percentages geven een aan (een inschatting) hoe frequent een bepaald type aan- of bijsturen zal voorkomen.

rechtsboven overzicht

1e kolom: Bij 10% van de lessen volstaat stap A: gebruik lichaamstaal. Deze stap kun je zo vaak gebruiken als je wilt, kost nauwelijks energie en verstoort de les niet.

2e en 3e kolom voor frontaal lesgeven: In 70 % van je lessen geef je naast aanwijzingen met lichaamstaal een of twee Tips aangeduid met B of C: Je ziet onderaan altijd A staan om dat altijd de eerste stap is waarmee je aanstuurt, Boven de A staat dan een B (Bij de tweede kolom) of B+C (Bij de derde kolom).  In deze lessen is het niet nodig om bij te sturen.

4e kolom: In 19 % van alle lessen zul je echt bijsturen met één Tijdrovende opdracht.

5e kolom: In 1% van al je lessen is het nodig om ook een tweede  Tijdrovende opdracht uit te delen. Als je twee Tijdrovende opdrachten binnen één les uitdeelt, leg je de les stil. Lees meer over Stilleggen van de les.

Naast aansturen met A+B+C kan het voorkomen dat je ook een tweede Tijdrovende opdracht uitdeelt D Vierde kolom.

Als je met Vriendelijk orde houden aan de slag gaat, merk je dat aansturen en bijsturen steeds minder tijd in beslag neemt waardoor meer tijd beschikbaar komt om te werken aan de drie domeinen van Biesta: Kwalificatie, Socialisatie en Persoonsvorming (onderdeel van de invalshoek lesinhoud, deelgebied Onderwijsdoelen)

Deze percentages zijn afkomstig van drie jaar werken met Tips en Tijdrovende opdracht door Johan ’t Hart als muziekdocent op het Pieter Nieuwland College (2014-2017). Cursisten en gebruikers geven nog lagere percentages aan.

4 Toelichting bij de kleuren van dit overzicht

Bovenkant overzicht

Aan de bovenkant zie je in de Handelingsladder bij de sporten van de ladder en in de kolommen met percentages eronder deze kleuren:

  1. Oranje, rood voor Tips (in de vorm van driehoeken – stoplicht)
  2. Geel en rood voor Tijdrovende opdrachten (in de vorm van rechthoeken –  kaarten scheidsrechter voetbal)

Lees meer over de achtergrond van deze kleuren.

Onderkant overzicht

De meeste invalshoeken die horen bij Orde Maken hebben een oranje kleur: Vriendelijk, Lesinhoud, Observeren, Aansturen in twee stappen. Met deze invalshoeken bereid je orde voor.

Bij de invalshoek Duidelijk en bij het tweede deel van Aansturen en bijsturen gekozen voor donkerblauw.

5 Credits

Sam van Dijk – Student aan de Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN)

Sam nam contact op VOH en gaf aan dat hij een eindproduct wilde maken voor zijn studie waarbij je in een oogopslag kon zien hoe VOH werkt. Zijn inititatief heeft VOH ook zelf uitgevoerd en het product van VOH is dit overzicht. Aan dit overzicht hebben de volgende personen een bijdrage geleverd:
Jan Wolters, Enero Moestalam, Ellen van Kooten, Jose Caballero, Ruben van den Broek, Anne Jellema en Wietske Tijssen.