Waarom aandacht voor informeel leren?

Dit artikel is geactualiseerd op 2 oktober 2021

Informeel leren is het opdoen van kennis en vaardigheden zonder dat je daarbij geholpen wordt door een docent. Het kan bij toeval plaatsvinden of juist heel bewust. Omdat informeel leren gebeurt zonder toeziend oog van een docent, sluit het aan bij eigen interesses.

Is het mogelijk om formeel leren onder leiding van een docent te combineren met informeel leren?

Het tijdschrift Kunstzone van september 2021 is gewijd aan cross-overs van formele en andere vormen van leren.  Op pagina 46 van dit tijdschrift staat een artikel van Tine Castelein & Thomas de Baets met als titel: Informal learning in music.

Hoe leert iemand informeel en dan specifiek bij muziek. Om daarachter te komen interviewde Lucy Green 14 popmuzikanten in Engeland. Ook onderzocht zij hoe muziekdocenten de manier van leren van popmuzikanten kunnen implementeert in het muziekonderwijs. Hanne Hofkens heeft voortbouwend op de interviews van Lucy Green een vergelijkbaar onderzoek gedaan in Vlaanderen en kwam tot vergelijkbare resultaten.

Uit interviews van Green en Hofkens blijkt dat met popmuzikanten leren door:
1 zelf muziek te kiezen
2 op gehoor spelen
3 leren in een groep
4 kennis en vaardigheden ontstaan toevallig als authentieke keuzes worden gemaakt
5 leren door diepe integratie van luisteren, uitvoeren, improviseren en componeren.

Ikzelf heb in mijn muziekpraktijk de nodige ervaring opgedaan. Mijn bevindingen lijken als twee druppels water op de conclusies van het onderzoek van Green en Hofkens. De laatste jaren dat ik lesgaf, liet ik mijn leerlingen zelf een onderwerp kiezen en iedereen werkte daaraan in wisselende zelfgekozen samenstellingen. Dit resulteerde in een groot aantal presentaties. Meer dan genoeg om acht voorstellingen per jaar mee te geven. Lees meer over deze manier van lesgeven op de site van Vriendelijk orde houden: Praktijkvoorbeeld leerlinggestuurde muziekles

Wellicht is het mogelijk om de aan het begin genoemde eigen interesses wat betreft muziek van leerlingen centraal te stellen in het muziekonderwijs. Bekijk in dit verband een presentatie van Evert Bisschop Boele: Op weg naar ideocultureel muziekonderwijs.

Hoe combineer je formeel en informeel leren?

Een kenmerk van formeel leren is dat er een docent bij betrokken is. Bij informeel leren is er geen docent die het leren initieert. De vraag is die ik hierbij stel is deze: Vindt formeel leren vaker plaats op school en is informeel leren iets voor buiten school?

Graag wil ik u laten zien dat het mogelijk is om formeel en informeel leren te verbinden en plaats te laten vinden zowel op school als buiten school. Aan de hand van twee leerlingen laat ik zien dat iedereen, zonder voorkennis én met voorkennis, zowel informeel als formeel kan leren op school én daarbuiten. Ik heb hier zelf vooral gedurende de laatste drie jaar dat ik muziekles gaf ervaring mee opgedaan in mijn praktijk als muziekdocent op een middelbare school van 2014 tot 2017. Bekijk het onderzoek dat hierbij is uitgevoerd door Evert Bisschop Boel en Kees van der Meer. Lees het verslag van dit onderzoek op de site van de hanzehogeschool Groningen.

De nu volgende twee voorbeelden zijn zo beschreven dat het voor ieder vak toepasbaar is.

Zonder voorkennis

Een leerling zonder voorkennis kiest op school een onderwerp en gaat daar in school (formeel) en buiten school (informeel) mee aan het werk. De leerling maakt daarbij eigen beslissingen en krijgt hulp van de docent die hem bij zijn eigen proces coacht en van medeleerlingen en van zelf opgezochte deskundigen. Op school krijgt de leerling van de docent de kans om samen met andere leerlingen projecten te organiseren. Buiten school gaat de leerling verder met informeel leren. Als blijkt dat een leerling succes heeft, vraagt de docent de leerling om mee te doen met een project of een voorstelling. Ook kan een leerling zichzelf voor een van beide aanmelden.

Met voorkennis

Een leerling komt in een les en beschikt over voorkennis. Deze kennis is verkregen door informeel leren, of door privéles. Direct bij de eerste ontmoeting kijkt de docent of deze leerling een rol kan spelen in een van de voorstellingen die dit jaar plaatsvinden. De docent stimuleert de leerling om mee te doen met een voorstelling. Door mee te doen met een voorstelling krijgt deze leerling de kans de aanwezige voorkennis uit te breiden en deze in eventueel in samenwerking met andere leerlingen toe te passen in school. Ook krijgt de leerling in de lessen op school de kans onderwerpen te kiezen die vallen buiten zijn of haar aanwezige voorkennis. De leerling maakt daarbij eigen beslissingen en krijgt bij het werken aan een zelfgekozen onderwerp hulp van de docent die hem bij zijn eigen proces coacht en van medeleerlingen en van zelf opgezochte deskundigen (formeel + informeel). Buiten school gaat de leerling verder met informeel leren. Als de leerling succes heeft, vraagt de docent de leerling opnieuw om mee te doen met een project of een voorstelling. Ook kan een leerling zichzelf voor een van beide aanmelden.

Voorstellingen

Wat nu volgt gaat specifiek over de muziekvoorstellingen op het Pieter Nieuwland College.

Een voorstelling beschouw ik als een etalage. Ik zet het mooiste klaar wat ik heb en iedereen kijkt ernaar. Daarmee zet ik de toon voor mijn muzieklessen. Ik laat zien wat er allemaal mogelijk is op muziekgebied. Voor leerlingen is meedoen aan een voorstelling een belangrijke ervaring. Ze zien dat een voorstelling een samenwerkingsproject is en begrijpen dat zij daar een onderdeel van zijn. Die samenwerking ervaren ze als positief en sommige leerlingen willen ook meedoen aan volgende voorstellingen.

Op het Pieter Nieuwland College waar ik lesgaf, stelde ik samen met Peter van der Bosch (Tony Scott – The Chief)  per jaar acht voorstellingen samen uit de presentaties van leerlingen die zij aan ons toonden tijdens de muzieklessen in onderbouw van het VO. Een derde van alle 550 leerlingen die wij jaarlijks in de onderbouw lesgaven, stroomde door naar een voorstelling. Leerlingen uit de bovenbouw (die wij geen lesgaven) liepen soms het muzieklokaal binnen en vroegen ons of ze een nummer mochten spelen of zingen op een voorstelling. Ook zocht ik zelf leerlingen uit de bovenbouw op als ik hun expertise nodig had in een voorstelling. Naast individuele nummers bestond een voorstelling ook uit een gezamenlijke afsluiting waarvan op deze foto een voorbeeld is zien.

De groep leerlingen die aan een voorstelling meedeed bestond gemiddeld uit 40 personen, inclusief de licht en geluidploeg. Tijdens de voorbereiding van de voorstellingen sloten leerlingen zich aan bij elkaars act. Het programma werd tot vlak voor de voorstelling aangepast als leerlingen het toch weer net even anders wilden. In het muzieklokaal oefende men tot de voorstelling begon. Ook in een kakofonie bleek men zich uitstekend te kunnen concentreren.

In 2021 kreeg ik deze reactie van een Naseya Weinchard over een gebeurtenis van vier jaar geleden.

“Dag meneer ‘t Hart, het gaat goed met de artistieke kant! Ik ben vooral mijzelf aan het ontwikkelen. Ik schrijf liedjes en ik ben nu aan het leren om digitaal muziek te produceren. Wat mij vooral is bijgebleven van de muzieklessen, is dat je alles kunt leren als je efficiënt te werk gaat en het heeel graag wilt! En door het optreden heb ik echt geleerd dat een goede voorbereiding het halve werk is. Mijn allerlaatste optreden was in 2017 en wat heb ik daar toen van genoten; ik kende het lied helemaal en had het zo vaak geoefend, dat ik eindelijk een keer de kans had om te voelen wat ik zong. Die ontwikkeling heb ik toch wel te danken aan u en Peter”.

In deze video treedt Naseya samen met veel anderen op (in een eerdere voorstelling dan waar zij in de mail over spreekt). Ook zie je beelden van voorbereidende lessen.

Haar verhaal sluit aan bij het onderzoek van Lucy Green:

  1. Naseya zocht zelf haar muziek die ze wilde zingen
  2. Zij leerde de muziek op het gehoor.
  3. Zij speelde samen met anderen tijdens de voorstellingen: Leren in een groep.
  4. Zij maakte authentieke keuzes

Bovendien geeft zij aan dat intrinsieke motivatie belangrijk is én geeft zij aan dat zij na haar schooltijd gewoon doorging met formeel en informeel leren.

Als docent zag ik van haar leerproces maar een klein stukje. Sommige leerlingen sluiten zich na jaren weer bij mij aan bijvoorbeeld via Linked-in of door opnieuw met mij samen te gaan samenspelen.

Vergelijkbare processen vonden plaats op het Pieter Nieuwland College bij het vak CKV. Charlotte Bruinsma organiseerde toneelvoorstellingen, musicals en een filmfestival. Ook docenten sloten zich aan bij de voorstellingen. Een mix van docenten en leerlingen is volgens mij voor iedereen de meest ideale situatie voor de saamhorigheid van een school.