Op dit moment zijn in veel steden demonstraties tegen racisme. De aanleiding voor de demonstraties is buitensporig machtsmisbruik door politie. Onlangs zag ik bij de VPRO een film over het onafgemaakte boek van James Baldwin. In die film zag je hoe Malcom X zich in de jaren 60 met geweld verzette tegen racisme en hoe Martin Luther King geweldloos verzet verkoos. Beide benaderingen willen een einde maken aan racisme.

Persoonlijk voel ik mij aangetrokken tot de geweldloze benadering. Deze benadering zit in de familie. Mijn vader wilde tijdens de tweede wereldoorlog niet meehelpen met de oorlogsindustrie droeg een speldje met een gebroken geweer en dook onder. Ikzelf zocht als docent muziek en zoek nu als coach van docenten naar een vriendelijke benadering van het onderwijs. Bij die vriendelijke benadering stap je uit het gangbare machtsspel. Aan de basis van dit machtsspel ligt ‘De wil tot macht’. Nietzsche definieerde dit filosofische grondbegrip.
De sterkste, grootste, rijkste, de meest blanke, degene die het beste kan manipuleren krijgt de macht. Wie de macht heeft disciplineert, straft en vernedert. Het spel om de macht zie je overal terug: in de maatschappij, in het onderwijs en als racisme.

Een kenmerk van het spel is dat het ‘natuurlijk’ is. Het past bij onze dierlijke aard. De omvang van dit machtsspel is door het vermogen van de mens om na te denken vergroot. Is dit spel om de macht wel nodig?

Vriendelijk orde houden

Als leerling van een middelbare school observeerde ik het machtsspel van leerlingen en docenten en nam ik deel aan dit spel. Na mijn opleiding als docent schoolmuziek leerde ik gaandeweg hoe ik conflicten kon voorkomen. Een memorabel moment uit deze ontwikkeling wil ik u niet onthouden.

Wilt u een reflectieverslag voortaan strafwerk noemen?

Deze vraag stelde een leerling mij tijdens een van mijn muzieklessen. Ik gebruikte toen al meerdere jaren het reflectieverslag. Dit verslag had ik overgenomen van collega’s. Met een reflectieverslag stuurde ik gedrag van leerlingen bij. Een leerling die een reflectieverslag maakt, beantwoordt twee vragen. Bij het beantwoorden van de eerste vraag beschrijft de leerling de aanleiding van het krijgen van een reflectieverslag. Bij het beantwoorden van de tweede vraag bedenkt de leerling hoe hij of zij zich in de toekomst beter kan opstellen waardoor het bijsturen van gedrag door de docent niet meer nodig is.

De vraag zal ongeveer zo zijn geformuleerd: “Wij zouden graag willen dat u een reflectieverslag voortaan strafwerk noemt.” Ik antwoordde dat een reflectieverslag in mijn ogen geen strafwerk was maar een poging tot het oplossen van een probleem en dat ik de naam reflectieverslag daar goed bij vond passen.
Later bedacht ik mij wat deze leerling mij duidelijk wilde maken. Eigenlijk wilde hij zeggen: “Het onderwijs is voor ons een machtsspel. Bij uw aanpak kunnen wij ons spel niet meer spelen, wilt u zo vriendelijk zijn net om net als de meeste andere docenten weer mee te doen aan het machtsspel? Als u weer meedoet, kunnen wij weer ongeremd grof uit de hoek komen, dat vinden wij namelijk leuk. Als u ons dan strafwerk geeft, zullen wij dit maken.”

Blijkbaar was ik zonder het zelf te weten uit het machtsspel gestapt en mistten de leerlingen hun macht om mij als docent een hak te zetten!

Inmiddels hoort het reflectieverslag bij de aanpak van Vriendelijk orde houden. Die aanpak maakt het voor docenten mogelijk om zonder machtsspel les te geven. Uit mijn praktijk als muziekdocent weet ik dat dit lastig is maar niet onmogelijk. Is Vriendelijk orde houden gekunsteld, geconstrueerd, of manipulatief? Jazeker, maar wat is het alternatief? Als je naturel reageert op conflicten en meedoet aan het machtsspel ligt escalatie op de loer en dan ben je verder van huis. Liever kies ik voor de zorgvuldige geweldloze aanpak van Vriendelijk orde houden waarmee ik voorkom in conflict te komen met leerlingen.

Als coach adviseer ik leraren te beginnen met het tonen van gewenst gedrag. Ik adviseer ze primaire reacties die leiden tot conflicten weg te laten. Dat betekent niet dat docenten bij Vriendelijk orde houden alles over hun kant laten gaan en dat ze ongewenst gedrag van leerlingen niet bijsturen. Dat doen ze onder andere door te letten op lichaamstaal, tips te geven en uiteindelijk door het verstrekken van een reflectieverslag!

De aanpak van Vriendelijk orde houden heeft een stappenplan. Alle informatie die hierbij hoort, is voor iedereen vrij toegankelijk. Wat ik hoop is dat veel docenten deze achterdeur weten te vinden waarmee ze voor zichzelf en voor anderen het onderwijs vrij maken van machtsmisbruik, conflicten en racisme. Ik hoop dat ze daarmee een veilige omgeving creëren waarin iedereen zijn talent kan ontwikkelen en kan zijn wie die is. Binnen die omgeving kan iedereen, ongeacht huidskleur, zich met elkaar verbinden.

Tip

Als je begint met deze aanpak negeer dan opmerkingen van collega’s die je adviseren om streng te zijn. Te streng is al snel onveilig. Bij Vriendelijk orde houden is streng zijn niet nodig. Streng vervang je door Vriendelijk + Duidelijk.

Afbeelding bij dit artikel

Een afdelingsleider kon niet geloven dat ik niet boos werd op leerlingen. Daarop liep ik de aula in en vroeg Jasper uit B1c of ik wel eens boos werd. Hij zei van niet. Ik vroeg hem of hij dit even op wilde schrijven. Deze reactie liet ik zien aan de afdelingsleider. Met ‘Brieven’ bedoelt Jasper ‘Reflectieverslagen’. Bij de cursus komt dit aan de orde bij het onderwerp ‘Tijdrovende opdracht‘.