Hoe vraag je met minimale inspanning om aandacht?

Bij de cursus Vriendelijk Orde Houden (VOH) krijgen leerkrachten en docenten het advies aanwijzingen te geven met gebaren. Hoe vraag je met een minimale inspanning een klas vragen om stil en aandachtig te zijn?

Johan ’t Hart – 10 oktober 2016 geactualiseerd 15 dec 2025

VOH adviseert om een groep om aandacht te vragen met een gebaar genaamd Vuurtoren. Tijdens het maken van dit gebaar maak je geen geluid. Je kijkt langzaam van links naar rechts langs de groep zonder met je ogen te blijven plakken bij een storend persoon. Het Vuurtorengebaar is niet voorbehouden aan de docent. Ook de leerlingen maken gebruik van dit gebaar.

Herkomst gebaar

Bij het ontwikkelen van dit gebaar heb ik de kunst afgekeken bij dirigenten. Zij dirigeren een orkest zonder zelf geluid te maken! Waarom reageert het orkest direct op de dirigent? Alle orkestleden begrijpen dat er maar een houding is waarmee je muziek kunt maken, namelijk met concentratie. Iedereen begrijpt dat je het voor niemand goed is de dirigent te storen tijdens het dirigeren. Een dirigent profiteert van dit collectief belang: iedereen wil zo mooi mogelijk muziek maken. Daarom reageert het orkest op de getoonde gebaren. Docenten kunnen deze non-verbale stijl van werken in hun lessen toepassen.
Ik zag een film uit de jaren 1930 waarbij een dirigent opkomt, buigt naar het publiek terwijl het publiek ovationeel klapt. Hij draait zich om en als hij zijn handen opheft om het orkest te dirigeren is het meteen helemaal stil. Dat effect wilde ik ook bereiken als ik in de les ergens mee wilde starten.
Ik was mij bewust van de gevaren van gebaren (zoals het gebruik de groet in Duitsland WO II – film ’the Wave’ die later is verfilmd als ‘Die Welle). Als contrast ontwierp ik een gebaar dat je langzaam en ontspannen maakt.

Het Vuurtorengebaar is mede bepaald door een verhaal dat mijn vader mij vertelde. Hij zat in de oorlog ondergedoken in Nederland en droeg een pacifistisch speldje met een gebroken geweer.

Dit speldje heb ik als uitgangspunt genomen voor de hand. De loop van het geweer zijn dan je vingers en de kolf van het geweer is de je handpalm. De vingers en handpalm houd je onder een hoek die lijkt op het gebroken geweer. Bovendien houd je je hand dicht bij je mond. Daarmee wijkt het gebaar maximaal af van het in WO II gebruikte gebaar.